Items per datum gefilter: Desember 2016

In die branders word taal soms vir ʼn wyle stil

Saterdag, 24 Desember 2016 05:19

Jare gelede vra ek my goeie vriendin, die goeie sielkundige Elmarie (ook bekend as Amalanka Chardonnay): “Analiseer jy nie die hele tyd mense in ʼn geselskap nie?”

“Slegs as hulle my betaal, darling, en die meeste mense kan my nie bekostig nie!” Sy lag ka-ka-ka en skink nog ʼn glas wyn.

ʼn Waardevolle les.

Ek vermoed die meeste mense gaan met vakansie en kan gewoon hulle werk lekker op kantoor agterlaat. Die gemiddelde narkotiseur lê waarskynlik nie op die strand en dink “mmm, daai ou is so vet, hy sal drie Dormicums moet kry” nie. En die gewone deursneeaktuaris kan waarskynlik na die Woolies in Kampsbaai gaan sonder om … wel, te doen wat aktuarisse doen. (Ek het geen idee waarmee hulle hulle brood verdien nie. Ek vermoed hulle is eintlik maar net hoogsopgeleide Excelgebruikers. Of so iets.)

Taalmense rus egter nooit nie, ook nie as hulle met/op vakansie is nie.

Dink ʼn bietjie daaroor: Hoeveel van die tyd wat jy wakker is, is jy op die een of ander manier in aanraking met taal? Selfs as jy alleen is, lees jy ʼn storieboek of tydskrif, of kyk jy TV, of luister jy na musiek (dikwels met woorde), of lees jy die etikette op kosverpakkings. Ook in visuele sosiale media soos Instagram of Snapchat kan jy nie wegkom van woorde nie, want teksgrafika is deesdae modieus.

Taalmense is voortdurend in aanraking met hulle werk: Ons sien taalfoute en potensiële woordspelings orals om ons heen; lees boeke op die strand wat geresenseer moet word; hoor die aksente en konstruksies wat die ou langs jou in die branders gebruik. Ons ken nie stilte nie.

Ek is bevoorreg om deel van ʼn Facebookgroep vir Afrikaanse taalpraktisyns te wees. Elke naweek, elke lang naweek, elke vakansie bly dit gons in daai groep met vrae, antwoorde en besprekings deur vertalers en subredakteurs wat môre se koerante en tydskrifte moet laat verskyn. Soos:

  • Skryf ʼn mens “donker sjokolade” of “donkersjokolade”? (Daar was nog nie konsensus nie, maar ek meen dis “donker sjokolade”, net soos “wit sjokolade”.)
  • Praat 'n mens van “in” of “op” ʼn Wi-Fi-netwerk? (Korpusdata laat blyk dat ʼn mens “op” ʼn netwerk is, maar verbind/koppel “aan” ʼn netwerk.)
  • Is dit “zikavirus” of “Zikavirus”? (Die Taalkommissie het voorlopig “Ebolavirus” goedgekeur, en daarom is dit waarskynlik ook “Zikavirus”. Die reël dat gewone name van plante en diere met kleinletters geskryf word (soos “gaboenadder” en “zambezihaai”) blyk nie virusse te geld nie.)

Selwers verlustig ek my in die plesier om hier aan die Noordkus lekker afgesonderd taalkunde te sit en pleeg. Ek worstel met die “hulle/goed”-konstruksie: Hoekom skryf ons “ma-goed” en “ma-hulle”, maar slegs “skottelgoed” en nie “skottelhulle” nie? Waar kom die konstruksie vandaan? En wat doen ons met “emeritus” in Afrikaans? Is dit “emeritus aartsbiskop Desmond Tutu”, of “emeritus-aartsbiskop” of “emeritusaartsbiskop”? Of moet “emeritus” telkens ná die “aartsbiskop” verskyn?

Daar is geen tyd om te emeriteer of sabbateer nie. Taal is in en om my. Maar soms as ek deur ʼn brander duik en met lang hale nóg vorentoe swem, hoor ek vir ʼn oomblik die stilte. Net soms, vir ʼn oomblik …

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 24 Desember 2016 verskyn.

Beeld logo

Versugting na ʼn lekkerleesboek in Afrikaans

Sondag, 18 Desember 2016 04:10

Ettie Bierman, CF Beyers Boshoff en Topsy Smith. Leon Rousseau, Karl Kielblock en Heinz G Konsalik. Dis mos hoe vakansie ruik! Die beskimmelde houtreuk van bedompige gras, koolstowwerige ink op vanieljeagtige papier as jy ʼn dorpsbiblioteekboek oopkraak en diep deur jou neus inasem. Bibliosmia: die olfaktoriek van die boek.

Maar dis Desember 2016, mense! Ons lees op tablette en slimfone. As jy ʼn retrohipster is, sal dit jou nog vergewe word as jy met ʼn regte-egte, outydse Kindlemasjien rondloop.

Want die ware boekhartige (book-bosomed) bibliofaag is nie tevrede om net tien boeke met hom/haar saam te sleep nie. Nee, die ganske letterwêreld moet tydens my vakansie tot my beskikking wees. En as ʼn boek nie in Amazon se Kindlewinkel beskikbaar is nie, wel, dan is dit waarskynlik nie die moeite werd om gelees te word nie … (Daar was vanoggend 4 447 Afrikaanse boeke in die Kindlewinkel.)

Ek is by die see. (Vir ons Pretorianers is daar mos net één see, en dis die Noordkus.) Dit reën en die wind waai. Arme Hoekom (my poedelkind) lyk op Baby in Dirty Dancing. En toe hy poegaai van bal-op-strand-jaag langs my neerval, haal ek my tablet uit. Laat ek ʼn lekkerlees- Afrikaanse vakansieroman koop.

Dis twee dae later. Geen sukses nie. Ek het die LitNet-resensieblad snuif gelees en vriende ondervra. Ek is op soek na leesstof wat aan die volgende kriteria voldoen:

  • Dit mag nie Hoge Letterkunde wees nie. Ek is gewoon te platkoppig om Afrikaanse literêre werke wat hoog deur akademici aangeslaan word, onder die knie te kry.
  • Hou verby met misdaadromans. Dié genre blom in die Kindlewinkel, maar persoonlik het ek vir eers genoeg gehad van al wat ʼn speurder is wat alkoholisties, oorgewig en ongesond met “demone uit sy/haar verlede” wroeg. Dis duidelik ʼn resep wat ander lesers nog boei, maar as ek soos ʼn uitgerysde vetkoek op die strand lê, wil ek tog liewer lees van ʼn spierkragtige atleet wat die skurke op hulle neuse gee. Waar is Fritz Deelman en Staal Burger? (Boonop, as ek oor moord, boewery en korrupsie wil lees, swiep ek deur my Netwerk24-toepassing, dankie. Ons land is fiktiewer as fiksie.)
  • Ook liefdesromans waarin die karakters met spoke uit hulle verlede spook, kan maar vir eers links laat lê word. As dit wel ʼn liefdesroman is, laat dit vir ʼn verandering deur ʼn man geskryf wees. Of kan Afrikaanse mans nie oor die liefde skryf nie?
  • En les bes, dit moet humoristies Hoekom het ons nie eietydse hardoplagromans nie? Neem ons onsself te ernstig op? Moet ons altyd wroeg? “Help!” skreeu ek en ʼn blonde lewensredder kom aangedraf.

In kort, dit moet ontspannende ontvlugtingslektuur wees. Weg met al die wroegromans! Waar is ons Afrikaanse ekwivalent van William Sutcliffe se Are you experienced?, of Phileine zegt sorry van Ronald Giphart, of die Spud-reeks van John van de Ruit? Het ons nie ten minste één Sue Townsend of Joe Keenan of Stephen Fry nie? Waarom is ons boekrak so swáár gelaai?

Ek sug, staan op en gaan stap knorrig saam met Hoekom langs die see. In treurige, gietende reën.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 17 Desember 2016 verskyn.

Beeld logo

Hier is ons Varsgebek 2016-finaliste!

Donderdag, 08 Desember 2016 03:41

Voorbeelde mag dalk trek, maar, ai, woorde wek darem al te lekker. En as sulke woorde kreatief en nuut en onopgetekend is, des te meer. Toonomkrulplesier.

Al gehoor van Varsgebek? Dit is die inisiatief waar die HAT, Taalkommissie, VivA en WAT (met die ondersteuning van Afrikaans.com, ATKV, Atterbury Trust, CTexT, kykNET, Netwerk24 en RSG) woorde idiome en ander sêgoed wat nog nie in woordeboeke opgeteken is nie, insamel.

Sedert Junie het ons byna 1 300 inskrywings van oor die hele land ontvang; dit is ongeveer sewe nuwe Afrikaanse woorde en uitdrukkings per dag! ʼn Paneel van kundiges het die herkuliese taak gehad om uit al dié inskrywings slegs 25 finaliste vir ons jaareindkompetisie te kies. En jy kan nou stem vir jou gunsteling-Varsgebek 2016-inskrywings.

Pryse ter waarde van meer as R20 000 is op die spel – ook vir jou as stemgeregtigde.

Algemene woorde:

  • windbrood s.nw. [windbrode] goedkoop brood met min voedingswaarde: Daardie windbrood het niks beteken nie, ek is al weer honger.
  • kermkoop ww. [gekermkoop] aan iemand (veral 'n kind) se geneul toegee en (teësinnig) iets koop: Al wat jy met jou kroos in gelid in die winkel kan doen, is kermkoop.
  • iemand se loopwêreld die omgewing waar iemand grootgeword het: Graaff-Reinet is my loopwêreld.
  • kortsokkie s.nw. [kortsokkies] ook bywoord. 'n groentjie; onervare persoon: Sy is nog maar 'n kortsokkie in die kantoor. | Jy kan nie nou al wil baasspeel nie, jy is nog te kortsokkie hier.
  • inpraat [praat in, het ingepraat] iemand in die rede val: Ek was nog my storie aan 't vertelle, toe praat sy sommer hier van die kant af in!
  • kriekspring ww. [het gekriekspring] (kort-kort) jou storie verander; kort-kort 'n ander deuntjie sing: Hy't nou al soveel keer gekriekspring; jy weet nie meer of hy vir of teen die voorstel is nie.
  • beeskomhaler s.nw. [beeskomhalers] (Barkly-Oos) ysreën wat beeste laat verkluim: Laasnag se beeskomhaler het weer deur merg en been gesny.

Tegniese woorde/vakterme:

  • ontwenteling s.nw. [ontwentelinge of ontwentelings] [Engels: de-orbiting] prosedure om 'n satelliet in 'n ander wentelbaan te plaas, of uit sy wentelbaan te haal sodat dit na die aarde kan terugkeer
  • fopnuus s.nw. [geen mv.] [Engels: fake news]
    1. vals nuus, dikwels versprei vir propagandadoeleindes: Ontleders beweer fopnuus het 'n beduidende rol in die presidentskandidaat se oorwinning gespeel.
    2. versinde nuus wat die werklikheid parodieer; nuussatire
  • botnet s.nw. [botnette] 'n netwerk rekenaars wat aan die internet gekoppel is en soortgelyke rekenaars beheer: Botnette versprei dikwels gemorspos of plapos, of word gebruik om kuberaanvalle te loods. [Versmelting van robot en netwerk]
  • volgerfiksie s.nw. [geen mv.] [Engels: fan fiction] fiksie oor 'n karakter of milieu in 'n populêre roman/TV-reeks/ens. geskryf deur aanhangers van die oorspronklike werk.

Spreuke/spreekwoorde/gesegdes:

  • jy kan jou nie ryk koop nie [Engels: keeping up with the Joneses] 'n mens kan geld uitgee, maar dit beteken nie jy is ryk nie; jy kom nie in tel deur geld te verkwis nie
  • elke moer wil 'n ertappel wees almal wil die beste, mooiste, slimste of rykste wees
  • te klein vir 'n tafeldoek en te groot vir 'n servet ('n jong seun of meisie) te oud om met die kleintjies maats te wees en te jonk vir die grootmense se geselskap
  • afval wat vleis word en dink dis die rugstring gesê van 'n arm persoon wat ryk trou en hom/haar dan belangrik voordoen
  • elke donkiemerrie dink haar vul is 'n resiesperd elke ma dink haar kind is die mooiste/slimste/beste

Idiome:

  • nie ligte musiek wees nie nie maklik om uit te voer of af te handel nie: Hierdie som is nie ligte musiek nie, hoor!
  • nie sag kook nie (Namakwaland) moeilik of ongenaakbaar wees; nie maklik verander nie: Die dominee het ook al met oom Jan gaan praat, maar hy's mos nou nie iemand wat sag kook nie.
  • net van voormiddag tot namiddag hou (artikel, verhouding) net 'n kort rukkie/tydjie hou: Die stofsuier het ook net van voormiddag tot namiddag gehou, toe breek die pyp af!
  • jou kuite styf trek jou (opsigtelik) vererg: Moenie jou kuite vir my kom styf trek nie, mannetjie!
  • 'n satelliet sonder sein wees hoor, maar nie luister nie: Die mannetjie by ontvangs het ons aangekyk soos 'n satelliet sonder sein.
  • hoog neergesit wees (Bo-Kaap) ver in die lewe gekom het; geleerd wees of 'n hoë pos beklee: Die kind het hier langs ons grootgeword, en vandag is hy hoog neergesit.
  • 'n kooltjie vuur kom haal 'n blitsbesoek aflê: Ek wou hê hulle moes langer kuier, maar hulle het nou regtig net 'n kooltjie vuur kom haal.
  • klein klippies rondskop jou met onbenullighede ophou: Julle moet belangrike besluite neem oor wat julle ná skool wil doen, en hier sit julle en skop klein klippies rond.

Om jou stem uit te bring en die kans te maak om groot pryse los te slaan, gaan na http://varsgebek.org en stem voor die stembus op 13 Desember om 17:00 sluit.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 10 Desember 2016 verskyn.

Beeld logo

Solank ons nie emosies met emoji's verwar nie

Saterdag, 03 Desember 2016 04:06

My ma is 72 jaar oud en ten volle rekenaar-, slimfoon- en tabletgeletterd. Die goedvrou het menig skooltaak van haar kleinkinders met behulp van Wikipedia en Google afgeknutsel, is op die Facebook, en whatsapp gereeld foto’s van haar vroualleen reise deur Suid-Afrika.

Maar sy het helaas ʼn paar goed nog nie onder die knie nie. As ek so na my vriende luister, is dit dieselfde goed waarmee hulle ouer, internettende garde ook worstel.

Een daarvan is emotikons en emoji’s. My ma whatsapp tipies iets soos:

Veilig ry, my kind‼!!‼ 

Gemiddeld sewe minute later en ek kan steeds nie ontsyfer wat sy bedoel nie. Moet ek aandag skenk aan die fauna en flora op die pad tussen Pretoria en Potchefstroom, lekker na musiek luister en nie swaarde kruis met ander padgebruikers nie? Of is dit alles koosnaampies? Apie, Blommie, G(-sleutel), Gerhard? (My naam beteken oorspronklik “sterk spies”.)

Les 1: Emotikons is uit, emoji’s is in. Die verskil is teoreties, maar in beginsel is emotikons teksgebaseerd – soos :( of B) – terwyl emoji’s prentjies is – soos  of . Soms is ʼn mens gelukkig dat jou programmatuur outomaties emotikons in emoji’s verander, maar nie altyd nie. As jy emotikons móét gebruik (vir SMS, maar dis 2016, mense, ons SMS nie meer nie), dan word die koppeltekenneus weggelaat. Dus :) en nie :-) nie.

Les 2: Emoji’s is soos kerrie as ʼn mens kos maak. (1) Gebruik net genoeg om die kos te geur, sonder om dit te oordonder. (2) Gebruik kerrie altyd komplementerend saam met knoffel, kardemom of komyn. (3) Kerrie is (enigsins) vreemd in hertzoggies of melktert, maar kan ʼn bierbroodjie of muffin verrassend opvrolik. Duidelik so? (Ek laat maar vir eers die gebruik van kaomoji’s en Facebookplakkers uit ons kuberkombuis – dis vir die Groot Kokkedore.)

Les 3: Leer wat emoji’s beteken. Byvoorbeeld:

 beteken nie “Ek huil/treur/ween” nie, maar wel “Ek bekwyl my van moegheid”. (Regtig, soek dit maar op!)

beteken nie “Kom ons bid saam” nie, maar eerder “Baie dankie” (of “Namaste”, soos wat elke derde hipster mos deesdae sê).

beteken nie “Sit, ek maak tee” nie, maar wel oorspronklik “Hoe kan ek jou help?”

Vra maar vir jou naaste NG-predikant – hy sal dit verduidelik. Of dalk juis nie …

beteken nie “Ek is smoorkwaad nie”, maar oorspronklik in die Japannees “Ek is triomfantlik!”

… “Almal sing saam, Y. M. C. …” Nee, nee, dit beteken onderskeidelik “Dis taboe”, “oukei” en “Ek wil iets sê.”

“Pravin Gordhan word al wéér deur die Valke ondersoek”

 Niemand weet eintlik wat dit beteken nie, maar ons vermoed dit is ʼn emoji wat in hokkiekringe gebruik word.

Les 4: Leestekens, veral die slotpunt, is soooo 2014. Plaas liefs ʼn emoji elke nou en dan aan die einde van ʼn sin om jou gevoel uit te druk. Dus, skryf liewers:

Ek was in ʼn ongeluk 

in plaas van:

Ek was in ʼn ongeluk‼!

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 03 Desember 2016 verskyn.

Beeld logo

NUUSARGIEF

FACEBOOK