Items per datum gefilter: Maart 2017

Om oor taal te klets

Woensdag, 29 Maart 2017 13:08

Joey Basson, gereelde VivA-gebruiker, taalonderwyser en administrateur van ʼn gewilde kletsblad Taalstoepie, vra vanoggend: Hoekom word “awesome” nie opgeneem nie? Afrikaanssprekendes gebruik die woord so gereeld dat dit al vir die meeste “gewone” taalgebruikers soos ʼn Afrikaanse woord voel.

Die reaksies op so ʼn vraag is voorspelbaar: “Ja, almal praat so” of “Nee, dit is aaklig”. En dit is hoe die gesprek vloei: voorstanders teenoor teenstanders. Heen en weer, oor en oor, sonder dat daar werklik rigting en uitsluitsel kom.

Op megafter se spoor

Maandag, 27 Maart 2017 11:45

“Ken en/of gebruik julle die woord megafter?”

So steek Rita van Rooyen ’n week of wat gelede in die groep Argaïese Afrikaanse Uitdrukkings is Cool by Facebookers kers op. “Die g word uitgespreek soos die g in gholfstok,” sê sy (en voeg dan, met respek, ’n stukkie bog by: “Ek twyfel of daar werklik so ’n woord in Afrikaans of Engels bestaan, al gebruik of ken mense dit.” Bog, ja, want as mense – let op die meervoud – ’n bepaalde woord of taalbousel ken, die woord of bousel gebruik en betekenis daaraan heg, bestaan dit tog duidelik; selfs al hét geen woordeboek nog daaraan erkenning verleen deur dit op te neem nie.)

“Jy moet verseker jou kar by Verseker laat verseker.”

Kon jy dadelik die twee foute in die eerste sin raaksien?

Die eerste fout is die bywoord *verseker wat “sonder twyfel” of “beslis” beteken en wat eintlik binne hierdie konteks “vir seker” moes wees. Die tweede ene is *Verseker wat “Virseker” (die naam van ʼn maatskappy) moet wees.

Mal-vir-woorde

Donderdag, 16 Maart 2017 08:37

As daar nou een ding is waaroor ek gek is, is dit Afrikaanse popmusiek.  Ek is mal daarvoor om ure lank in die swembad te dobber, terwyl my hoëtroustel Afrikaanse musiek uitdoef-doef.

Opgelet wat ek daar gedoen het? Ek skryf: “… waaroor ek gek is …”, maar: “… ek is mal daarvoor …”. Overgeset synde: “Ek is gek oor iets”, maar: “Ek is mal vir iets”.

Iemand tik my die anderdag gemoedelik oor die vingers omdat ek altyd “mal vir X” sê, byvoorbeeld: “Ek is mal vir jou bloes, meisie!”

Die konstruksie “gek oor X” (en variante daarvan) is 'n interessant ene in Afrikaans, Nederlands en Engels.

Standaardwoordeboekwebwerwe soos oxforddictionaries.com en thefreedictionary.com sê dat ons in Engels “crazy about X” sê, asook “mad about X”. Maar as jy bietjie rondgoogle, dan sien jy Engelse liedjies met die titels Crazy about you, Crazy for you én Crazy over you, net soos Mad about you, Mad for you én Mad over you. Is dit nou net weer die musiekmakers wat sulke wanstaltige taal gebruik?  Nee, hoor, ander gebruikers steur hulle ewe min aan die woordeboeke. In die NOW Corpus (meer as 4 miljard woorde) kom al hierdie wisselvorme voor, telkens in volgorde van frekwensie: “about” > “for” > “over”.

My Nederlandse woordeboeke sê die Hollanders is “gek op X” of “dol op X”. Dit lyk of die skrywende Nederlandse volk meer geneigd is om binne die lyne in te kleur. In die OpenSoNaR-korpus (500 miljoen woorde) is “gek/dol op X” bykans die enigste vorme. ʼn Paar keer steek “gek met X” kop uit, en in Vlaandere sê hulle ook “zot van X” (soos ons “versot op X”).

Wat sê Afrikaanse woordeboeke? Ek het gaan kyk in die vertroude HAT, WAT en Tweetalige Voorsetselwoordeboek (VSW), asook in die splinternuwe Kollokasiewoordeboek (KW) van Annél Otto:

  • gek oor X: HAT; KW
  • gek na X: WAT; VSW; KW
  • dol oor X: HAT; WAT; VSW; KW
  • dol op X: HAT; WAT; KW
  • mal oor X: HAT; WAT; VSW

Volgens die woordeboeke is ek tereg oor die vingers getik omdat ek “mal vir X” sê. WAT gee darem toe dat dit “meestal met oor” gebruik word. Wat doen ander Afrikaanse gebruikers? O, hulle hou vir hulle streng by die boek, hoor! Data op VivA se Korpusportaal (met meer as 85 miljoen woorde) bevestig die patrone hier bo volledig. Geen uitsonderings nie!

Het ek dan die pad byster geraak? Waar kom ek aan “mal vir X”? Dis onwaarskynlik dat dit onder Engelse invloed is, want “crazy/mad about X” kom steeds verreweg die meeste voor. Ook Nederlands is dit nie.

Ek vermoed dit het ontstaan na analogie van “lief vir X”. Die WAT dui immers “ingenome met”, “lief vir” en “versot op” aan as sinonieme vir “gek na X”.

En as jy nou gaan loop staan google vir is mal vir, dan is daar trefslae legio. Ek is in goeie geselskap, want Anna-Mart van der Merwe sê in ʼn onlangse Sarie: “Ek is mal vir Afrikaans, my moedertaal. Dit is deel van my gene, my ritme en grein.”

Dalk is dit die ritme van Afrikaanse popmusiek wat ons albei se taal verryk …

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 18 Maart 2017 verskyn.

By die deur uit met agtersetsels

Dinsdag, 14 Maart 2017 16:56

Marc van Oostendorp skryf onlangs op Neerlandistiek, 'n aanlyn tydskrif vir navorsing oor Nederlandse taal- en letterkunde, dat agtersetsels en rondomsetsels naas voorsetsels in Afrikaans, soos ook in Nederlands die geval is, voorkom. Ponelis (1979: 176 – 177) lys ook ʼn aantal voorbeelde van wat hy as Afrikaanse agtersetsels beskou. Dit is egter nie ʼn uitgemaakte saak dat agtersetsels en/of rondomsetsels wel in Afrikaans gebruik word nie, aangesien die voorbeelde wat Van Oostendorp en Ponelis as agtersetsels/rondomsetsels beskou, myns insiens anders geanaliseer behoort te word. Ek sit vervolgens kortliks uiteen waarom ek nie met Van Oostendorp saamstem nie en sluit af met enkele opmerkings oor die Ponelisvoorbeelde.

Afrikaans maak van verskeie soorte konstruksies gebruik om ruimtelike (en by uitbreiding ook temporele) posisie aan te dui. Prototipies word bywoorde en setsels daarvoor gebruik. Dit is nie maklik om setsels en bywoorde van mekaar te onderskei nie. Omdat hierdie woordsoortkategorieë so baie oorvleuel wat vorm en betekenis betref, is daar al aangedui dat dit nie optimaal is om te probeer om woorde streng tussen hierdie kategorieë te verdeel nie (Langacker 2008: 177). Daar is selfs al voorgestel dat setsels en bywoorde een woordsoortkategorie behoort te wees (Mackenzie 2001). (Aangesien sommige adjektiewe vormlik identies aan bywoorde is, word adjektiewe ook deur byvoorbeeld Langacker (2008) bygevoeg in die groep van woorde wat oorvleuel wat vorm en funksie betref. Vir die doeleindes van hierdie blog word adjektiewe egter buite rekening gelaat.)

Volgens Van Rooy (2017) vertoon die bywoordkategorie nie ʼn sterk eenheidskarakter nie, wat natuurlik ook bydra tot die kategoriseringsprobleem, en moet bywoorde hoofsaaklik op grond van hul sintaktiese rol geïdentifiseer word. Setsels kan verder verdeel word in voorsetsels, agtersetsels en rondomsetsels (dit word kortliks hier onder beskryf). Setsels kan, soos hier bo genoem, net soos bywoorde lyk en stem baie met bywoorde ooreen wat betekenis betref. Die onderskeid tussen setsels en bywoorde word in Afrikaans verder gekompliseer deur werkwoordpartikels wat vormlik identies kan wees aan setsels/bywoorde, maar wat funksioneer as deel van ʼn geskeide skeibare werkwoord. Vergelyk byvoorbeeld (1) – (3.1) waar in onderskeidelik ʼn voorsetsel, bywoord en werkwoordpartikel is. (Die onderstaande voorbeelde is, tensy anders vermeld, óf geneem uit Van Oostendorp se artikel, óf is aangepaste weergawes van voorbeelde wat hy gebruik.)

1. Die kat is in die kombuis.(My voorbeeld)

2. Die huis staan tussen die twee winkels in. (Voorbeeld uit HAT6)

3.1. Hy loop by die deur in.

Daar is egter riglyne wat gebruik kan word om hierdie woordsoorte van mekaar te onderskei. Die maklikste een om uit te ken, is die werkwoordpartikel. Werkwoorde kan net skeibaar wees in die teenwoordige tyd; die verledetydvorm van hierdie werkwoorde is altyd onskeibaar en word daarom altyd vas geskryf. Dit is uit (3.3) en (3.4) duidelik dat in in (3.1) en (3.2) ʼn werkwoordpartikel is en nié ʼn agtersetsel of ʼn bywoord nie, aangesien in aan geloop vas geskryf moet word in die verlede tyd. Dit is ook hoekom Van Oostendorp se voorbeelde *Hy het geloop by die deur in en *Hy het geloop die deur in foutief is in Afrikaans – die in is in albei gevalle nie ʼn agtersetsel wat los van geloop kan funksioneer nie. Dit is ʼn werkwoordpartikel wat aan die werkwoord vas geskryf moet word in die verlede tyd.

ʼn Sinstuk is ʼn “woordgroep wat as eenheid in sinne optree, en sentreer rondom ʼn kernelement wat die stuk sy naam gee” (Van Rooy 2017). ʼn Setselstuk bestaan in Afrikaans prototipies uit ʼn voorsetsel en ʼn naamwoordstukkomplement (met ʼn naamwoord as kernelement), maar sou ook uit ʼn agtersetsel of rondomsetsel en naamwoordstukkomplement kon bestaan. As in in (3.1) ʼn setsel is, beteken dit dat by ... in ʼn rondomsetsel is en dat die setselstuk in hierdie geval by die huis in moet wees. Aangesien ʼn vereiste van ʼn sinstuk is dat dit as eenheid moet optree, moet die hele setselstuk saam skuif wanneer dit in ʼn sin rondgeskuif word. Wanneer die setselstuk in (3.1) egter vooropgestel word soos in (3.2), skuif in nié saam na die voorkant van die sin toe nie. Dit is daarom duidelik dat die setselstuk in (3.1) net bestaan uit by die huis en dat in nie ʼn setsel is wat deel is van die setselstuk *by die huis in nie.

3.2. ?By die deur loop die man in.

3.3. Die man het by die deur ingeloop.

3.4. ?By die huis het die man ingeloop.

Dit los dus die problematiese onversoenbaarheid wat Van Oostendorp identifiseer tussen (4.1) – (4.4) op. Voorbeeld (4.3) kan as (4.4) omgestel word omdat na die swembad ʼn setselgroep is met na as voorsetsel en die swembad as naamwoordstukkomplement. Daarenteen is in in (4.1) en (4.2) ʼn werkwoordpartikel wat in (4.1) korrek aan die verledetydwerkwoord geloop vas geskryf word, maar wat in (4.2) verkeerdelik van die verledetydwerkwoord geskei word.

4.1. Hy het (by) die deur ingeloop. [Van Oostendorp skryf verkeerdelik *Hy het die deur in geloop.]

4.2. *Hy het geloop (by) die deur in.

4.3. Hy het na die swembad geloop.

4.4. Hy het geloop na die swembad.

ʼn Belangrike onderskeid tussen setsels en bywoorde is die feit dat bywoorde byna altyd ʼn opsionele element van die sin is wat daarom buigsaam is wat sintaktiese gedrag betref (Van Rooy 2017). Daarteenoor neem ʼn setsel altyd ʼn naamwoordstuk as komplement. ʼn Voorsetsel staan verpligtend direk voor sy naamwoordkomplement, ʼn agtersetsel staan verpligtend direk ná sy naamwoordkomplement en ʼn rondomsetsel staan verpligtend rondom, met ander woorde voor en ná, sy naamwoordkomplement. Setsels is dus nié sintakties buigsaam nie. Gegewe die feit dat (5.1) en (5.2) betekenisgewys identies aan mekaar is, kan toe in (5.1) as opsionele element beskou word. Toe behoort daarom eerder as bywoord, en nie as agtersetsel nie, gekategoriseer te word.

5.1. Hulle het na die swembad toe gehardloop.

5.2 Hulle het na die swembad gehardloop.

Van Oostendorp identifiseer dus geen voorbeelde van agtersetsels of rondomsetsels in Afrikaans nie. Ponelis (1979: 176 – 177) identifiseer egter verskeie verdere voorbeelde van wat hy as agtersetsels beskou. Sommige van hierdie voorbeelde bevat duidelik eerder bywoorde as setsels. Vergelyk byvoorbeeld (6.1) waar deur ʼn bywoord is wat met ʼn ander bywoord soos lank (soos in (6.2)) vervang kan word. Ander van Ponelis se voorbeelde verdien egter om verder ondersoek te word.

6.1. Ek het my lewe deur perd gery. (Ponelisvoorbeeld)

6.2. Ek het my lewe lank perd gery. (Variant van Ponelis se voorbeeld)

7.1. Moenie jou heil buite God om probeer vind nie. (Ponelisvoorbeeld)

7.2. Moenie jou heil buiteom God probeer vind nie. (Omstelling van Ponelis se voorbeeld)

8. Hulle verstandhouding het oor die jare heen inniger geword. (Ponelisvoorbeeld)

9.1. Dit is oor die hele wêreld bekend. (Omstelling van Ponelis se voorbeeld)

9.2. Dit is bekend oor die hele wêreld. (Omstelling van Ponelis se voorbeeld)

9.3. Dit is bekend die hele wêreld oor. (Omstelling van Ponelis se voorbeeld)

Uit (7.1) en (8) blyk dit dat die saamgestelde setsels buiteom en oorheen skeibaar is en in spesifieke kontekste rondom hul naamwoordkomplemente kan voorkom. Dit word ondersteun deur die feit dat (7.1) as (7.2) omgestel kan word. Dit is onduidelik of hierdie setsels onder hierdie omstandighede as rondomsetsels gekategoriseer behoort te word, maar om in (7.1) en heen in (8) kan definitief nie as agtersetsels beskou word nie. Wat (9.3) betref, is dit belangrik om eers te noem dat woordvolgorde in alle tale, en dus ook in Afrikaans, verander of aangepas kan word ter wille van poëtiese trefkrag of om nadruk te plaas op sekere elemente in die sin. In (3.2) en (3.4) word die vooropstelling van die setselstuk by die huis byvoorbeeld gebruik om die plek van die gebeurtenis te beklemtoon. In plaas daarvan om oor in (9.3) as agtersetsel te beskou, sou (9.3), net soos (9.2), as ʼn poëtiese omstelling van (9.1) beskou kon word. Die feit dat die setselstuk oor die hele wêreld om poëtiese redes omgestel kan word as die hele wêreld oor maak nie noodwendig van oor in die laasgenoemde setselstuk ʼn agtersetsel nie.

Daar is dus nog heelwat navorsing wat oor Afrikaanse setsels gedoen moet word. Skynbaar skeibare Afrikaanse setsels, soos in (7.1) en (8), behoort ondersoek te word en vergelyk te word met rondomsetsels in tale soos Koerdies om te bepaal of dié Afrikaanse setsels as rondomsetsels gekategoriseer behoort te word. Afrikaanse setsels wat ná hul naamwoordkomplemente voorkom, soos in (9.3), moet ondersoek word en vergelyk word met agtersetsels in onder andere Hindi en Japannees om vas te stel of dit waarlik agtersetels is. Tot tyd en wyl is ek egter nie oortuig dat agtersetsels en rondomsetsels naas voorsetsels in Afrikaans aangewend kan word om ruimtelike en temporele posisie aan te dui nie.

Aangehaalde bronne

Mackenzie, J.L., 2001. Adverbs and adpositions: the Cinderella categories of Functional Grammar. Revista Canaria de Estudios Ingleses42, pp.119-135.

Langacker, R.W., 2008. Cognitive grammar: A basic introduction. New York: Oxford University Press.

Luther, J., Pfeiffer, F. & Gouws, R.H. (reds.). 2015. Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal. Kaapstad: Pearson.

Ponelis, F.A., 1979. Afrikaanse sintaksis. Pretoria: Van Schaik.

Van Rooy, A.J. 2017. Afrikaanse sintaksis, funksioneel benader. In Carstens, W.A.M.C. & Bosman, N. (reds.). Kontemporêre Afrikaanse taalkunde. 2e Uitgawe. Pretoria: Van Schaik.

Spogtyd: Ontmoet ons beurshouers

Dinsdag, 14 Maart 2017 15:18

VivA het vir die 2017-studiejaar ʼn aantal beurse toegeken vir derdejaar- en honneursstudente wat in Afrikaanse taalkunde spesialiseer. Die oogmerk is om sterk studente te ondersteun wat wil spesialiseer in teoretiese, historiese, beskrywende en/of toegepaste Afrikaanse taalkunde, en sodoende ʼn stel jong navorsers en toekomstige opvoeders te help om hulle droom te verwesenlik.

Ons stel graag van hierdie wenners bekend:


“Dit maak my gelukkig om 'n prentjie te teken met woorde, om te inspireer met woorde en om 'n hele nuwe wêreld te skep met slegs een tipe boumateriaal - woorde! ... 'n Liefde vir die Afrikaanse taal loop al van kleintyd af soos bloed deur my are en nou sien ek met groot opwinding uit na 'n toekoms vol woorde, beeldspraak en boeke. 'n Toekoms vol drome!"

So sê Nicci Harmse, ʼn derdejaarstudent aan die NWU-PUK. Sy skryf hierdie jaar haar skripsie oor “Die teenwoordigheid van sekere taalaspekte in advertensiekommunikasie” en beplan om volgende jaar met honneurs in Afrikaanse taalkunde voort te gaan. Sy stel baie belang in vertaling, teksredaksie, uitgewerswese en verskeie velde van taalkunde, byvoorbeeld morfologie, semantiek, pragmatiek, sintaksis en leksikologie. Nicci beoog om eendag 'n taalpraktisyn te word.


Donique Cloete is 'n trotse Namakwalander, gebore en getoë in Springbok in die Noord-Kaap. Sy is vanjaar ’n honneursstudent verbonde aan die Universiteit van Wes-Kaapland en het op die taalkunde as studierigting besluit omdat sy aanklank gevind het by hierdie eksakte wetenskap. Haar studie fokus veral op Sintaksis en Taalstruktuur waarby haar ánder belangstelling, die diversiteit van Afrikaans, goed aansluit. Donique wil haar as ’n Afrikaansonderwyseres bekwaam sodat sy haar passie vir die taalkunde en die taal as geheel verder kan uitleef. 

"My Afrikaansonderwyseres het in matriek ’n groot invloed op my akademiese vorming gehad - sy het ’n liefde van taalkunde by my gekweek waarna professor Frank Hendricks van die UWK daardie liefde met sy entoesiasme versterk het," sê Donique. "Dis byna onmoontlik om te beskryf wat Afrikaans vir my beteken, maar my verhouding met die taal verdiep daagliks. Hierdie verhouding som ek in een sin op: Ek het nie Afrikaans gekies nie. Afrikaans het mý gekies!"


Yolanda Botha is van die Oosrand en het haar skoolloopbaan by Leeuwenhof Akademie voltooi. "Gedurende my eerste jaar hier by Tuks was ek nogal verbaas om te hoor dat taalkunde baie meer behels as wat ek op skool geleer het. Elke keer wanneer ek bekend gestel is aan 'n nuwe afdeling het ek dit net meer en meer begin geniet om hierdie taal wat ek my hele lewe lank al praat werklik te begin verstaan," sê sy. Sy wil graag verder studeer en eendag 'n lektor in Afrikaans word.

"Afrikaans is na aan my hart, want al leer ek ander tale soos Frans en Nederlands (wat albei pragtige tale is) bly Afrikaans my taal. Daardie band is gelê deur my ouma wat 'n  liefde vir lees by my gekweek het. Later het my pa my passie vir tale ondersteun en my gelei om uiteindelik tale te kom bestudeer."


Roelien Redelinghuys woon in die Vriendelike Stad. "Ek het grootgeword in ‘n trotse Afrikaanse familie, in ‘n huis waar ek van kleins af die waarde van goeie boeke en mooi woorde besef het, tussen mense wat waardering het vir die taal en met wie ek my liefde vir Afrikaans kan deel," sê Roelien. Haar onderwyser, Arno van Wyk, se wonderlike liefde vir die taal het haar geïnspireer om verdere studie in Afrikaans te onderneem. Sy het ingeskryf vir ‘n BA-graad in Media, Taal en Kultuur en het die afgelope drie jaar meer geleer oor alles waarvoor sy lief is – skryfkuns, taal, letterkunde, bemarking, grafiese ontwerp en nog meer!

Sy doen tans haar honneurs in Afrikaanse taalkunde. "Dit lê my na aan die hart en ek geniet die interessante inhoud en die wye spektrum fasette daarvan. Studies rondom leksikografie, fonetiek en morfologie interesseer my veral, asook Afrikaanse digkuns en kinderliteratuur. Eendag sal ek graag ‘n geïllustreerde idome-en-gesegdeboek vir wil publiseer sodat kinders van jongs af hierdie skatkisse in die taal kan ontdek en op ‘n maklike manier kan leer," sê Roelien. "Ek hou van mooi dinge, en Afrikaans is ‘n mooi taal. Dis die taal waarin my hart werk. Afrikaans het die mooiste woorde, beskrywings en sê-goed. Daarom sê ek: Viva Afrikaans!"


 

"Ek wil nie hê dat Afrikaans moet uitsterf by skole en universiteite nie. Ons as die jonger generasie het 'n verantwoordelikheid om seker te maak dat Afrikaans voortleef." So sê Toshka Jansen, 'n vierdejaar- BEd-student aan die Universiteit van Johannesburg. Toshka het aan Reiger Park Sekondêre Skool in Boksburg gematrikuleer en spesialiseer in Afrikaans, met Geskiedenis as haar tweede hoofvak. As sy nie studeer nie, is sy 'n tutor vir die ATKV by Albert Street Primêre Skool in Johannesburg. 

"Afrikaans is my moedertaal en ek kan my daarin uitdruk. Ek glo dis my roeping om met kinders te werk wat ook sterk oor Afrikaans voel," sê Toshka. "My dosente, prof Pienaar, dr De Wet, prof Conradie, dr Lawrence en my boesemvriendin Amore help my om koers te hou met my studies."


"Afrikaans is die taal waarin ek droom, leef en myself verloor.  Afrikaans is wie ek is.  Dis die taal waarin ek soek en wonder, en ook waarin ek uiteindelik die antwoorde neerpen.  Afrikaans is vir my die eerste koffieteug in die oggend, die sagte reën in die nanag, en die wete dat ek tuis is." Só sê Jean-Marie Potgieter, wat aan Langenhoven Gimnasium op Oudtshoorn gematrikuleer het. "Daar het ek vier jaar Afrikaans gehad by juffrou Elmarie Niehaus en sy het beslis ’n baie groot rol gespeel in my taalkundige ontwikkeling. Sy het ons altyd uitgedaag, wat vir my baie stimulerend was en my op my tone gehou het. Tydens my universiteitsloopbaan het doktor Amanda Lourens my bewus gemaak van die uitdagings wat redigering kan stel en by my 'n liefde daarvoor gekweek."

Jean-Marie doen tans haar honneursgraad in Algemene Taalwetenskap by die Universiteit van Stellenbosch, met 'n bepaalde fokus op sintaksis. "Ek beplan om in my tesis te bewys dat reekswerkwoordkonstruksies (“serial verb constructions”) in Afrikaans voorkom en om hierdie konstruksies ook te beskryf," sê sy. Sy sal graag eendag van die akademie 'n loopbaan wil maak en beplan nou reeds om haar doktorsgraad in Algemene Taalwetenskap te verwerf.


Carla Lindt kom van Mitchells Plein in Kaapstad. Sy is 'n finalejaarstudent by UWK met sielkunde en Afrikaans en Nederlands as hoofvakke. Sy het veral 'n passie vir die taalkundemodule ontwikkel nadat sy kennis gemaak het met variasietaalkunde. Sy beplan om volgende jaar 'n honneurs aan te pak en dan haar onderwysdiploma te behaal sodat sy kan skoolhou.

"Omdat ek eintlik Engelssprekend is, is Afrikaans en Nederlands as hoofvak 'n groot uitdaging. Ek praat self Kaaps, die taal van my hart, en ek bestee geweldig baie tyd en aandag aan my studies sodat ek sukses kan behaal." 

"Ek woon by al 18 jaar lank by my tante. Sy het ongetwyfeld die grootste invloed op my akademiese vorming gehad, want sy ondersteun my altyd. Sy is self al vir meer as 30 jaar 'n onderwyser, en eendag wil ek ook die soort positiewe invloed op kinders kan uitoefen as wat sy op my gehad het."


Ons ander beurshouers is Marzanne Schoeman en Alida Cloete. Ons wens hierdie uitblinkers alles van die beste toe!

Die VivA-span

Gooi net wyd om blink, vet idiome te vang

Saterdag, 11 Maart 2017 04:42

As jy hipper as ʼn hipster wil wees, moet jy idiome gebruik. Dis anno 2017 baie “in”. Trendy, soos hulle sê. En wie die oudste idioom kan gebruik, is die hipste.

So sluip ek anderdag Protea Boekwinkel in Hatfield binne – met donkerbril en keps. (Had ek ʼn baard en ruitjieshemp, kon ek selfs soos ʼn hipster lyk.) Ek slúip binne, want vandat ek her en der verkondig dat ek deesdae net e-boeke koop, voel ek in enige boekwinkel soos ʼn kraai met pouvere.

Twee en ʼn half uur later durf ek met ʼn swaar gelaaide ventertjie die laatmiddagspitsverkeer aan. Vir verkeersleesstof kies ek ʼn kosbaarheid van ʼn boek: DF Malherbe se Afrikaanse Spreekwoorde en Verwante Vorme – eerste uitgawe, eerste druk, teen die weggooiprys van R250. Die boek is sonder jaartal, maar Malherbe het die voorwoord in Desember 1924 onderteken, en voor in die boek het die eerste eienaar “Januarie 1927” geskryf.

Een ding val onmiddellik op: Ontsettend baie van die inskrywings wat as hy as idiome of spreekwoorde lys, is vir my só alledaags dat ek nie eens daaraan as idiome dink nie. “Teen jou beterwete”, “om pad te gee” (d.i. om te koes), “onvanpas”, “onderduims”, “lendelam”, “nagmerrie”, “lekker wees” (d.i. effens aangeklam), “dit bly onder ons meisies”, en les bes, “basta!”. Volgens Malherbe is dié uitroep baie bekend in die Boland, maar “in die binneland, byname in die Vrystaat, so goed as onbekend.” (Siestog, toentertyd was die arme Vrystaters al nie vreeslik trendy nie.)

Hy verduidelik die meeste van die spreekwoorde aan die hand van hulle Nederlandse wortels, of hoe dit van Nederlands verskil.

Ene waaroor ek nog altyd gewonder het, is “iemand in die pad steek”. Volgens Malherbe is dit ʼn verafrikaansing van die Nederlandse een meisje in een klooster steken, waar daardie “steek” eintlik “bring” beteken. Vandag sou ons liewer sê: Jy bring ʼn meisie na ʼn klooster toe. In 1844 skryf die bekende Nederlandse taalkundige ANE Changuion reeds dat om “iemand in die wapad te steek” eg Afrikaans is, net soos om iemand “vir ʼn dop te steek” (dus letterlik “om vir iemand ʼn drankie te bring”). As jy iemand in die (wa)pad steek, bring jy hom/haar dus na die pad, sodat hulle op hulle eie kan vortgaan. Dink ook aan “iemand in die skande steek”, waardeur jy dus ʼn skade aan iemand bring.

Die spore van die vernederlandsingsperiode in Afrikaans se geskiedenis lê vandag nog diep.

Dae later steek die openingsin van Malherbe se voorwoord nog vas in my kop. Dis ʼn bekende en invloedryke aanhaling, maar gewis steeds trendy genoeg om teen die mure van avant-gardistiese hipsterkroeë geverf te moet word:

“Wie op die terrein van ʼn volk se spreekwoordeskat werksaam is, moet by alle waters drink: by die wye see van die lewende volkspraak, by riviere en spruite, by die fonteine en syferplekke van die volk se verre verlede, sowel as by enige ander stroom of bron wat die wydvertakte wetenskap tot sy beskikking stel.”

Wie was dit nou weer wat gesê het ʼn mens lees net die openingsin van ʼn boek, dan weet jy waaroor die res van die boek handel?

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 11 Maart 2017 verskyn.

“Ag no man, don’t worry, we’ll sommer stop and eat there with my mom and them.” Ek probeer telefonies om plaaslike reisreëlings met ʼn Amerikaanse gas te bevestig.

En dan is daar stilte aan die ander kant van die verbinding …

“Bob, you still there?”

“Uhm, yes, Gerhard, can you please repeat that?” My naam word uitgespreek soos ʼn duifma wat kos vir haar kleintjies voer.

Ek besef skielik dat daar só ontsettend veel verkeerd met my eerste sin was dat gʼn aap daar ʼn neut van sal verstaan nie. Was dit die “ag” of die “sommer”? Of dalk “stop and eat”? Waarskynlik “my mom and them” as direkte vertaling van “my ma-hulle”.

Want dié ma-hulle-konstruksie is so eg en eie Afrikaans soos wat kan kom. Afrikanser as bobotie en koesisters en melktert. Dis ook een van die konstruksies wat taalkundiges van oor die wêreld al meer as ʼn eeu lank boei. Reeds in 1899 het Hesseling daar uitgebreid oor geskryf in sy boek Het Afrikaansch, en in 1905 het Du Toit in sy Gentse doktorale proefskrif “ma hulle” (só geskryf) met “ma-goet” en “froumensgoet” (wat “vrou” beteken) vergelyk. En tot vandag toe probeer almal uitpluis waar dié konstruksies vandaan kom.

Die Kaapse gemeenskap aan die einde van die sewentiende eeu was ʼn Babel van mense en tale. Daar was die oorspronklike Khoisprekers wat al in die sestiende eeu kennis gemaak het met Skeepsnederlands en -Portugees. Daar was Hollanders wat meestal vir lang periodes nie meer kontak met kontinentale Nederlands gehad het nie. Die slawe uit Maleisië het ʼn unieke mengsel van Maleis en Portugees gepraat, en die slawe uit Wes-Afrika verbreide vorme van onder andere Ewe en Papiamentu.

Wat had die klomp gemeen? Almal het die een of ander vorm van die hulle- en goed-konstruksies in hulle onderskeie tale gehad. Om nou maar kortweg en growwerig met die taaldata om te gaan:

  • In Kaapse Khoi sou da-//îgu die vertaling kon wees van “pa-hulle”. Let op daardie -gu aan die einde van die woord.
  • In Nama sou hulle dadá-hâgu vir “pa-hulle” kon sê, terwyl xugu “goed of dinge” sou beteken het.
  • Die Hollanders had nie so ʼn segswyse nie, maar het natuurlik al vir baie jare van scheepsgoed (“dinge op ʼn skip”) gepraat. En natuurlik was die byvoeglike naamwoord goed (ook uitgespreek as “goe”) deel van hulle woordeskat. In Fries vind ons wel die segswyse mem-en-hjar (“ma en hulle”) en mem-en-dei (“ma en dié”), maar daar was indertyd weinig Friese aan die Kaap.
  • In Maleis-Portugees het tanta dong gewoon “tante-hulle” beteken.
  • In Ewe was wo die vertaling van “mens-hulle”, en in Papiamentu was cas.nan gebruik vir “huis-hulle”.

Daar was dus gewoon ʼn unieke taalsituasie aan die Kaap: ʼn Klomp verskillende mense het op dieselfde talige manier aan die kollektiwiteitskonsep uitdrukking gegee – al het dit verskillend geklink. En eeue later sien ons nog hierdie voetspore in Afrikaans, sonder dat ons regtig-egtig op hierdie stadium weet watter een die oudste is.

En daarin lê ook die mooi van Afrikaans in Afrika: Selfs my Engelse vriende hier ken en gebruik “ag” en “sommer” en “mom and them”. Anders as die arme Amerikaanse Bob …

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 04 Maart 2017 verskyn.

Woorde wek, maar voorbeelde trek

Maandag, 06 Maart 2017 21:49

Ken jy dié uitdrukking? Dis in die HAT opgeneem en dit beteken presies wat jy dink dit beteken: Dit wat jy doen, praat harder as dit wat jy sê.

Hierdie beginsel geld veral vir die kinders in ons sorg. Dis ʼn duur les wat ouers en opvoeders moet leer: Dit help nie ons verwag van ons kinders optrede, gedrag, gewoontes, lewenswyses, opvattings, uitkyke, insigte, beginsels en etiese kodes wat ons nie vir onsself aangekweek het nie. Om dit in ʼn moderne idioom te stel: ʼn Kind doen wat jy doen, nie wat jy sê nie.

Ek het onlangs met ʼn groepie skoolkinders te doen gehad wat aan ʼn redenaarskompetisie gaan deelneem. (Julle weet waarvan ek praat, dis elke jaar elke ouer en elke taalonderwyser se terugkerende nagmerrie.) Die kinders was gefokus, toegewyd, bitter intelligent en dwalend. Nie een het ʼn idee gehad waar om te begin navorsing doen nie en het by my opgedaag met blanko eksamenblokke, aan die hand van ʼn juffrou wat hulle in ʼn skoolkombi gelaai het en “kundige” hulp gaan soek het. Toe ek begin praat, het hulle almal verwoed begin notas afneem, toe ek vra watter bronne hulle al geraadpleeg het, het hulle my aangekyk asof ek van hulle verwag het om die wiel te herontwerp. Een het darem op ʼn kol vir my so effe verontwaardig gesê “Ons het gegoogle, tannie!”, maar daar was klaarblyklik ook nie genoeg onderskeidingsvermoë om die koring van die kaf op die wêreld se grootste rommelhoop (ja die internet) te skei nie. Ek het hulle so gekyk en gewonder of hulle dan nie verdien om aan een van die immer groeiende bende tollenaars uitgelewer te word wat skooltoesprake teen betaling skryf nie.

Ek lees William Faulkner het reeds in 1958 gesê dat Amerikaanse skole gedaal het tot die vlak van kinderoppassers. Gelukkig is die man dood, want ek kan my net indink wat hy van dié groepie te sê sou gehad het.

Hoor vir my, ek weet daar is onderwysers wat hulle werk doen. Ek weet daar is ouers en opvoeders wat opvoed en nie net afrig nie. Maar hulle is in die minderheid. Ons sit met ʼn geslag babavoëltjies wat net weet hoe om hulle bekke te rek en te wag vir klaar verteerde kossies om in hulle keelgatte af te gly. Hulle weet nie meer hoe om hulle weg na ʼn biblioteek te vind nie, en as hulle daar kom, weet hulle nie meer hoe om kennis daarin te ontgin nie. Erger nog, as dié inligting nie ʼn uitkoms vir ʼn leereenheid is nie (netjies saamgevat in ʼn kolpuntlys met oulike ikoontjies langsaan), stel hulle nie daarin belang om dit te ontgin nie. Kort voor lank sit ons met ʼn generasie wat dink die wêreld bestaan uit dit wat hulle deur oorlewering, fopnuus op Facebook en ʼn geskinder op Snapchat geleer het. En vir so ʼn generasie is dit moontlik, en selfs vermaaklik, om die korpus kennis, die magdom insigte en navorsing en die kosbare intellektuele erfenis wat oor baie eeue deur kundiges versamel is, te minag.

My vraag is: Waar staan jy in hierdie proses? Teken jy die ikoontjies? Verteer jy die kossies namens die jong denkers in jou sorg? Lei jy nog ʼn generasie grondsluipers op wat in hulle eie nes sit en mekaar warm dinges? Of maak jy soos die ma-arend, wat op die lip van die krans nesmaak sodat sy haar kroos kan grootmaak na die beste van haar vermoë, maar hulle dan uitskop sodat hulle kan vlieg?

Hou op om kinders se toesprake te skryf. Hou op om vir hulle toesprake te koop. Leer hulle dink, sodat hulle self kan toesprake skryf. En as hulle dan steeds nie kan toesprake maak nie, leer hulle om stil te bly. Nie almal hoef openbare sprekers te wees nie. Maar almal moet hulle vlerke kan sprei en met hulle eie kragte kan vlieg.

Taalkennis is nou 'n klik ver

Woensdag, 01 Maart 2017 13:34

Ons Woordeboekportaal het 'n paleis geword! Daar is nou 26 woordeboeke (22 daarvan gratis) tot die beskikking van geregistreerde VivA-gebruikers.

Benewens die 17 woordeboeke wat reeds op ons webwerf en aanlyn-app beskikbaar is, het ons gebruikers nou ook gratis toegang tot die volgende bronne:

  • Drietalige Wynindustriewoordeboek (Suid-Afrikaanse Wynbedryf-Inligting & -Stelsels (SAWIS) en die Netwerk van Kundigheid en Tegnologie vir die Wynbedryf (Winetech))
  • Etimologiewoordeboek van Afrikaans (GJ van Wyk, red.)
  • Fisikawoordeboek (Vaktaalburo, SAAWK)
  • Afrikaanse voëlname, opgestel deur die Afrikaanse Voëlnaamgroep van BirdLifeSA
  • Paramediese Vakwoordeboek (Vaktaalburo, SAAWK)
  • Sciwoord (Chemiewoordeboek)
  • Statistiekwoordeboek (HS Schoeman)
  • Sterrekundewoordeboek (JH de Klerk, red.)
  • Woordeboek van nuttige Afrikaanse kombinasies (Kollokasiewoordeboek) (AN Otto)

Afgesien van hierdie bronne het die Departement van Kuns en Kultuur goedgunstiglik ingestem om hulle meertalige terminologielyste, wat oor baie jare deur vak- en taalkundiges opgestel en gestandaardiseer is, aan VivA beskikbaar te stel. Die lyste dek die volgende velde:

  • Inligtings- en Kommunikasietegnologie
  • Kuns en Kultuur Intermediêre Fase
  • Lewensoriëntering Intermediêre Fase
  • MIV/VIGS
  • Parlementêre/Politiese Aangeleenthede
  • Sokker
  • Verkiesings
  • Wiskunde Intermediêre Fase

As jy nog nie by VivA geregistreer het nie, gaan sommer nou na ons webwerf by www.viva-afrikaans.org of laai ons VivA-app (Aanlyn) af. Dit is gratis. Mahala. Verniet. Vry. Kosvry. Rentevry. Verniet. Komplimentêr. Kosteloos. Pertjoema!

Die VivA-span

Bladsy 1 van 2

NUUSARGIEF

FACEBOOK