profile pic

Oor soldate, orrels en engele

Woensdag, 08 Februarie 2017 Geskryf deur Sophia Kapp

Werk anderdag deur ʼn lys woorde vir opname in VivA se databasis. Dit gaan oor uitspraak, nie oor betekenis nie, en die onderwerpe loop wyd. En so met die blaai deur amper 12 000 inskrywings is daar een wat my opval, een wat ek baie lanklaas gehoor het: “serfyntjie”.

Ek weet nie of my kind meer weet wat ʼn serfyntjie is nie. Ek weet nie of my tydgenote meer weet wat dit is nie. Dis ʼn ding uit die geskiedenis, so deel van ʼn ouer huishouding soos ʼn kolestoof en ʼn koos onder die katel – die huisorrel, waarop daar saans met boekevat voorgespeel is en dalk op ʼn Saterdagaand saam met ʼn viool en ʼn konsertina in die voorhuis musiek gemaak is sodat die jongklomp op ʼn meelbestrooide stoep kan dans.

Ek lees die eerste huisorrel is in 1735 in Suid-Afrika gebou, in opdrag van goewerneur Jan de la Fontaine. ʼn Kompanjiesamptenaar met die naam van Jan Posse was ʼn orrelbouer van beroep en het die instrument op versoek van die goewerneur vir dié se dogter gemaak. Toe die goewerneur terug is Nederland toe, het die gemeente in die Kaap die orrel by hom gekoop, en dié serfyntjie het kerkorrel geword. Die eerste orrelis wat op hom gespeel het, ene Paul Kraker, was in die week ʼn soldaat in diens van die Kompanjie.

“Serfyntjie” was ons familie se woord vir ʼn huisorrel. En al is “serfyntjie” in die WAT opgeteken, is die regte benaming daarvoor eintlik “serafyntjie” of “serafyn”, ʼn woord wat amper net so verouder is as die instrument. Volgens die Etimologiewoordeboek van Afrikaans kry ons dié woord reeds in Middelnederlands (serafijn) en het dit toe reeds verwys na ʼn engel van ʼn hoë rang. Die woord het natuurlik in Latyn gaan draai (seraphim), maar dit is reeds in Hebreeus te vinde, as ʼn afleiding van die werkwoord saraph, wat beteken “brand”. Dié verwysing slaan op Jesaja 6:6-7, waar die engel met ʼn gloeiende kool aan Jesaja se lippe geraak het en waarna die profeet sy onwilligheid om te praat oorkom het.

Die skakel tussen die orrel, die engele en die soldate het nie by Paul Kraker in die Kaap geëindig nie. In 1791 het nog ʼn soldaat, Johann Ludewig Hodderson, ‘n eenmanuaalorrel vir die Strooidakkerk in die Paarl gebou. Anton Anreith het die houtsneewerk op dié orrel se front gedoen en dit onder andere met serafyne versier.

Ek het ongelukkig nooit ons familie se serfyntjie te siene gekry nie. My oupagrootjie het as oudste seun dié instrument geërf, maar by sy dood moes my oumagrootjie by haar kinders intrek. Al die familiestukke het huise gekry, buiten die serfyntjie. Geen kind of kleinkind het nut of plek daarvoor gehad nie, en sy en die serfyntjie het alleen in die agterplaas van hulle dorpshuisie agtergebly toe die res van haar trek vort is. En omdat sy die kryger was wat sy was, het sy ʼn byl gevat, die serfyntjie in ʼn duisend stukke gekap en dit toe aan die brand gesteek. Want oor haar dooie liggaam sal ʼn familie-engel oor ʼn vreemde mens se huis die wag hou.

VivA-groete

Sophia

 

Bronne:

http://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/39968/VanSchoor_%20Geskiedenis_2014.pdf?sequence=3&isAllowed=y

http://tardis.dl.ac.uk/FreeReed/organ_book/node4.html

http://www.viva-afrikaans.org/

LEES VERDER
profile pic

Uitdrukkings met "bok"

Saterdag, 04 Februarie 2017 Geskryf deur Gerhard van Huyssteen

 

 

Idiome en waar hulle vandaan kom

Wat praat jy!

WAT

HAT

1

ʼn Bok vir sports

 

 

 

X

2

Hulle bokke en skape deurmekaar jaag

 

 

X

X

3

Die skape van die bokke skei

X

 

X

X

4

Bokke aanja

X

X

X

 

5

Bok ry

 

 

X

 

6

Bokke ry 

 

 

X

 

7

So bang soos ’n bok vir ‘n skoot hael

X

X

X

X

8

Hoe ouer die bok, hoe harder die horing

X

X

X

 

9

Maer bokke dip 

X

 

X

 

10

’n Ou bok lus ook nog ’n groen blaartjie

X

 

X

X

11

Ou bokke pluk die hoogste doringpeule

X

X

X

 

12

Iemand ’n Poolse bok span

X

 

X

 

13

’n Bok skiet 

X

X

X

 

14

Hy is nes ’n bok, waar hy vreet, groei niks nie 

X

X

X

 

15

Bokhorings maak 

X

 

 

 

16

Bokkesprong maak

X

 

 

 

17

Broek maak bokknieë

X

 

 

 

18

Iemand laat bokspring

X

 

 

 

19

Bokspring van vreugde

X

 

 

 

20

Bokveld toe gaan. 

X

 

 

 

21

Bokvoete ry iemand

X

 

 

 

22

Bokvoete sit agter sy nek

X

 

 

 

23

Hy is so stadig dat 'n bok nog sy kool sal afvreet.

 

X

X

 

24

'n Bok moet bossies vreet.

 

X

X

 

25

Jy kan nie 'n bok in die wingerd laat loop nie.

 

X

X

 

26

Hy is oud waar die bok hom gestoot het.

 

X

X

 

27

Hy sal onder die bok in krink.

 

X

X

 

28

As 'n bok nie skurf is nie, sal hy hom nie krap nie.

 

X

X

 

29

Ek bly liewer 'n bok op die muur.

 

X

X

 

30

Hy is die familie se bont bok.

 

X

X

 

31

Oppas! Bokke het ore!

 

X

X

 

32

Gekweste bok

 

 

X

 

33

Bokkie op die klip (miershoop) wees

 

 

X

 

34

Daar is 'n bok in die land

 

 

X

 

35

Bokke gaan oppas

 

 

X

 

36

Iemand anders se bok skiet

 

 

X

 

37

Hy het die bok by die stert gehad

 

 

X

 

38

Slyp nooit jou tande vir 'n bok wat in die bos is nie

 

 

X

 

39

Die vel verkoop voor die bok geskiet is

 

 

X

 

40

Die vleis wil braai voor die bok geskiet is

 

 

X

 

LEES VERDER
profile pic

Van belhamels tot voorbokke en kapaters

Saterdag, 04 Februarie 2017 Geskryf deur Gerhard van Huyssteen

Ou bokke lus mos groen blaartjies, want hoe ouer die bok, hoe harder die horing.

Oftewel: Ouer mans vry graag na jonger persone, want hoe ouer jy is, hoe wyser is jy (en gaan jy mos nou nie sukkel met iemand wat saam met jou manklik en kranklik op die ouetehuis se stoep sit nie).

Afrikaans se idioomskat is oorlopens met woorde en uitdrukkings wat verband hou met plaasdiere en ʼn agrariese leefwêreld. Van hondsgetrou en hondmak, tot snoeshaan en janhen, tot voorbokke en agterosse. Vir die byderwetse, verstedelikte Afrikaanse hipster is ʼn Saterdagoggend by die barbierwinkel waarskynlik meer gemeensaam as wat dié uitdrukkingswyses bekend is.

In vier woordeboeke waarin ek gesoek het, kry ek nie minder nie as 41 verskillende uitdrukkings waarin die woord “bok” voorkom: van die hedendaagse “bok vir sports” tot die vergete “iemand ʼn Poolse bok span”.

Vra Anton juistement hierdie week via e-pos: “Waar kom die idiomatiese gebruik van “voorbok” vandaan?

Nou kyk, my se loopwêreld is mos daar diep in die Noordwes in, op ʼn plaas getoog. Die 1980’s was El Niñojare en daar was geld vir niks nie – allermins om my en my suster ruim van sakgeld te voorsien. In standerd 1 (graad 3) het ek begin om met hoenders te boer; skropeiers en -braaikuikens was winsgewend. In standerd 3 het ek entrepreneuries uitgebrei na boerbokboerdery, nadat my oom vir my so ʼn spogrooikop-Kalahariboerbokram met ʼn bokbaardjie present gegee het. (Noudat ek daaraan dink: nie onlykende op sommige van vandag se hipsters nie…)

Janneman was uiteindelik die dominante ram in die trop, die voorloper, die voorbok. Wie al met boerbokke geboer het, weet dat hulle mos liéf vir draadkruip is. En as jy nou ergernis met jou pa wil hê, dan moet jou voorbok (en sy hele trop) tussen jou pa se wolmerino’s loop rondwei, want sien, bokhare op skouwol is so uit soos ʼn geskeerde kinnebak by ʼn kunsuitstalling. Vandaar ook dat ons die skape van die bokke moet skei (“om die gewenstes van die ongewenstes te skei”), of juis jou bokke en skape deurmekaar jaag (“om te trou”).

Om die gedraadkruipery te voorkom, moes ek Janneman van so ʼn nektuig (gemaak uit bloekomtakke en rieme) voorsien. As jy dit nie doen nie, dan kruip die klein bogher altyd deur die drade en lei die hele trop met hom saam. Die nekding is dus ʼn meganisme om jou bokke in die kamp te hou.

Die voorbok was egter nie altyd net een ram nie. Ek kan onthou ek het 'n pragtige ooi gehad wat ook met so ʼn nektuig moes rondloop. En die opgeskote bokkies moes ook dikwels op dieselfde manier in toom gehou word. Maar as jy die voorbokke betyds geïdentifiseer het, was jou probleem opgelos.

In die alledaagse gebruik van die woord voorbok word daar meestal gesinspeel op die leier in kattekwaad, die belhamel.

Belhamel? ʼn Gekastreerde boerbok is ʼn kapater, ʼn gekastreerde skaap ʼn hamel. En soos kapaters is hamels ook voorbokke. In ʼn skaaptrop – veral in Europa – word ʼn klok (of bel) om sulke hamels se nekke gehang. Hulle is dan die bel-hamels.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 04 Februarie 2017 verskyn.

LEES VERDER
profile pic

Oor Februarie, reiniging en aflegging

Woensdag, 01 Februarie 2017 Geskryf deur Sophia Kapp

Februarie || eienaam. (Moontlik na die Romeinse god van reiniging, Februus, wat waarskynlik vernoem is na die Februa (reinigingsfeeste) wat op die vyftiende van Februus se heilige maand, Februarius, gehou is. Februus was ook die god van geld/rykdom en die dood.)

Februarie is die kortste maand van die jaar, die laaste maand van die somer in die Suidelike Halfrond, en die afsluiting van die belastingjaar, wat beteken dat dié maand min of meer dieselfde betekenis inhou vir die eienaars van sakeondernemings en die betalers van voorlopige belasting as wat dit vir die ou Romeine ingehou het.

Op 1 Februarie 1662 het generaal Koxinga van China die eiland van Taiwan ná ʼn beleg van 9 maande by die Vereenigde Oost-Indiesche Compagnie afgeneem, op dieselfde dag in 1884 is die eerste volume van die Oxford English Dictionary (A tot Ant) gepubliseer, en in 1895 het president Paul Kruger die Fonteinevallei in Pretoria tot die eerste natuurbewaringsgebied in Afrika geproklameer. Op hierdie dag in 1964 het die Beatles vir die eerste keer nommereentrefferstatus in die VSA bereik met “I want to hold your hand”, vier jaar later het Eddie Adams sy onvergeetlike en afgryslike foto van die teregstelling van Nguyen Van Lem, ʼn offisier in die Viëtkong, geneem, en in 1981 het die krieketwêreld vir ewig van sy as af gekantel toe Trevor Chappel daardie berugte onderhandse laaste bal op die MCG geboul het.

Die Amerikaners vier Vryheidsdag op 1 Februarie omdat Abraham Lincoln die Dertiende Wysiging (Thirteenth Amendment) aan die Amerikaanse Grondwet op 1 Februarie 1865 onderteken het – dit was die wysiging wat slawerny onwettig verklaar het – en op 1 Februarie 1991 het president FW de Klerk in die Suid-Afrikaanse parlement aangekondig dat alle apartheidswette herroep sou word.

Februarie is die maand van reiniging en aflegging. Mag dit ʼn maand wees waarin jou belastingverpligting teenoor die Ontvanger minder is as wat jy gedink het en die aflegging van jou ander belastings makliker is as wat jy vermoed het. En as niks anders dan help nie: Ten minste is die maand kort.

VivA-wense

Sophia

 

Bronne:

http://www.ducksters.com/history/februaryinhistory.php

https://en.wikipedia.org/wiki/February_1

http://www.etymonline.com/

http://www.nationaldaycalendar.com/national-freedom-day-february-1/

https://www.pharosaanlyn.co.za

http://www.sahistory.org.za/

http://www.viva-afrikaans.org/

LEES VERDER

NUUSARGIEF

FACEBOOK