profile pic

Só is daar koers gekies al met die son langs

Saterdag, 28 Januarie 2017 Geskryf deur Gerhard van Huyssteen

Vra Johan Anker op Facebook: “Waar kom ons aan die woord “oos”? Hoekom moet wes en oos noodwendig staan teenoor noord en suid? Wie het so besluit?”

Dis die jaar 300 VHJ (voor huidige jaartelling). Een of ander ou, kom ons sê maar Wiljahelmaz, en sy gesin woon skuins ten suide van die Elbe, daar doer op die Noord-Duitse Laagvlakte. Sy voorgeslagte het oor ʼn tydperk van duisende jare (sedert ongeveer 4 200 VHJ) vanaf die Urheimat (die gebied ten noorde van die huidige Georgië) verhuis en hulle hier kom vestig. Hy en sy gesin voer ʼn eenvoudige, verwesterste bestaan.

As Wiljahelmaz ʼn bietjie wil gaan stap (ʼn mens moet darem jou 10 000 treë per dag inkry), dring sy vrou, Haduwīg, daarop aan dat hy moet sê in watter rigting hy gaan stap. Die hinterland raak toenemend gevaarlik met al die Vandale en Barbare wat die plek toestroom.

As die son opkom in die ooste, voel Hoekom op sy broosste

Wiljahelmaz het slegs die son as rigtingwyser. Sy rigtingwoorde is dus alles songebaseerd:

  • *aus-to- (ooste): Dit beteken letterlik “skyn-rigting”, met ander woorde in die rigting waarin die son begin skyn of opkom. Dit was vir die klomp Germane die belangrikste rigting, soos tans nog in baie kulture en gelowe.
  • *wes-t- (weste): In Proto-Indo-Europees (die oermoedertaal van Germaans) het *we- “om te sak of af te gaan” beteken, en uiteindelik het *wes- “aand” beteken. Ons herken hierin ook nog die kerkterm “vesper” wat “aanddiens” beteken.
  • *nurtha- (noorde): Die stam van *nurtha- is *ner- wat “links” beteken het. As jy in die rigting kyk waar die son opkom, dan is noord altyd aan jou linkerkant. Eintlik beteken “noord” dus “links van die rigting waar die son opkom”.
  • *sunthaz (suide): Die stam van *sunthaz is *sunnon wat “son” of “die area van die son” beteken. Wiljahelmaz en gesin woon in die noordelike halfrond. Waar ons hier in die land van Homo naledi ons huise laat noordfront vir maksimale sonblootstelling, werk dit presies andersom in daai geweste. Hulle plaasopstalle front suid, in die rigting van … die area van die son!

Intussen, in Rome …

Dié smoor het vir hulle mos baie grênd gehou. Hulle woord vir oos was orientalis, wes was occidentalis, noord borealis (of septentrionalis, as jy jou regtig slim wou voordoen) en suid australis (of meridionalis). Een van die stryde wat Latyn teen Germaans verloor het, was dat Wiljahelmaz se woorde veel makliker was en uiteindelik ook deur baie Romaanse tale geleen is. Byvoorbeeld, “noord” is nord in Frans, Roemeens, Italiaans en Katalaans, en norte in Spaans en Portugees.

Die Latynse australis (“suid”) lyk egter verdag baie op Wiljahelmaz se *aus-to- (“oos”), en nie verniet nie, want dié twee woorde is van dieselfde Proto-Indo-Europese oorsprong. Maar hoe nou gemaak: Die een beteken “suid” en die ander “oos”?

Slaan Google Maps ope, en kyk in watter rigting lê Italië (indertyd die sentrum van Latyn) se simmetrieas, regdeur die brug van die skoen. Suidoos, presies tussen australis én *aus-to-. En verleng nou daai suidoostelike lyn oor die kaart, af en af en af, soos die kraai sou vlieg. Waar kom jy uit …?

Wiljahelmaz sou graag wou weet, had hy maar ʼn goeie internetverbinding.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 28 Januarie 2017 verskyn.

 

LEES VERDER
profile pic

Vertaal-/terminologiewerk beskikbaar (Afr>Ndl)

Saterdag, 28 Januarie 2017 Geskryf deur Gerhard van Huyssteen
  • Doel: Skep Nederlandse vertaalekwivalente van lemmas in 'n Afrikaanse woordeboek
  • Taak: Vertaal ongeveer 2 200 Afrikaanse woorde/terme na Nederlands
  • Aard van data:
    • Algemene woorde, byvoorbeeld lekkerlyf ('effens dronk'), kletsrym ('rap'), kaalbas ('naak')
    • Leenwoorde uit Afrikatale, byvoorbeeld klêza ('melk uit 'n koeispeen drink'), ghasjle ('versigtig')
    • Terme, veral sport, byvoorbeeld opslagbal (krieket), losgemaal (rugby)
    • Name van diere (noemetjie), voëls (namakwapatrys) en plante (outeniekwageelhout). In die meeste gevalle sal waarskynlik volstaan moet word met die Latynse naam.
  • Formaat van data: Die Afrikaanse lemma (plus 'n definisie en herkoms van die woord) word in 'n Excelspreiblad voorsien. Een vertaalekwivalent van elke lemma (nie die definisies nie) moet in die Excelspreiblad aangebring word.
  • Kwaliteitskontrole: Sal deur VivA onderneem word, maar aansoekers moet aandui hoe hulle ook 'n eerste rondte van kwaliteitskontrole sal (laast) doen
  • Tydsraamwerk: 13 Februarie tot 24 April 2017
  • Kontraktuele verbinding: VivA se standaard diensvlakooreenkoms
  • Aansoekprosedure: Stuur 'n e-pos aan Hierdie e-posadres word van Spambotte beskerm. Jy moet JavaScript ontsper om dit te lees. met die volgende inligting:
    • Naam en van
    • Kontakbesonderhede
    • Bondige oorsig oor ervaring in vertaling en/of terminografiewerk (veral met betrekking tot Nederlands)
    • Vlak van Nederlandse taalbeheersing (byvoorbeeld moedertaalspreker)
    • Bondige voorstel oor hoe interne kwaliteitskontrole gedoen sal word (byvoorbeeld om die lys deur 'n kollega te laat kontroleer)
    • Voorstel vir tarief per lemma (2 200 in totaal)
  • Aansoekvereistes: Enigiemand (ook mense in die buiteland) mag aansoek doen.
  • Sluitingsdatum: Aansoeke sluit op 6 Februarie 2017 om 17:00
  • Meer besonderhede: Kontak Hierdie e-posadres word van Spambotte beskerm. Jy moet JavaScript ontsper om dit te lees.
LEES VERDER
profile pic

Woord van die week

Woensdag, 25 Januarie 2017 Geskryf deur Sophia Kapp

vertrouenspersoon, ..sone s.nw. (Eng: fiduciary, n. Uit die Latyn fiducia, wat afgelei is van fidere, wat beteken “vertroue” (confidence, trust))

ʼn Regsterm waarmee daar verwys word na ʼn persoon (hetsy ʼn natuurlike of regspersoon) wat die gesag en plig het om in ʼn ander se belang op te tree en die bates wat aan so ʼn vertrouende persoon behoort te beskerm. Vertrouenspersone sluit in trustees, prokureurs, banke, finansiële adviseurs, makelaars en enige ander persoon wat onderneem om iemand se belange te beskerm.

Die verhouding tussen die twee partye veronderstel meer as net respek vir die kundigheid en oordeel van die vertrouenspersoon, dit veronderstel blindelingse vertroue dat die vertrouenspersoon in alle omstandighede in belang van die vertrouende sal optree, en dit veronderstel dat albei partye in gelyke mate tot die vertrouensverhouding verbind is. Die vertrouende vertrou volledig en die vertrouenspersoon aanvaar volledig die verantwoordelikheid en aanspreeklikheid wat met so ʼn vertrouensverhouding gepaard gaan.

ʼn Vertrouenspersoon het ʼn vertrouensplig (fiduciary duty) teenoor die vertrouende, naamlik dat hy/sy in alle omstandighede openhartig, eerlik en in belang van die vertrouende sal optree. Die hele aard, grondslag en sukses van hierdie verhouding berus op die veronderstelling dat die vertrouenspersoon nooit sy of haar verpligting jeens die vertrouende sal versaak nie.

Tog is dit opmerklik dat geen woordeboek se definisie van “vertrouenspersoon” die konsep “ouer” insluit nie. Ek wonder waarom. Is daar ʼn groter afhanklikheid as ʼn kind wat ʼn ouer blindelings vertrou? Is daar ʼn groter verantwoordelikheid as om vir ʼn kind se welsyn aanspreeklik te wees?

Dit is vandag die vyf-en-twintigste. Vir baie van ons is dit betaaldag. Vir baie van ons is dit ʼn dag waarop ons vyf brode en twee visse tussen ʼn leërskare moet verdeel. Die meeste van ons kry dit nie reg nie. Veral in hierdie maand, veral in hierdie jaar, veral in hierdie land. Teen die tyd dat jy jou verpligtinge nagekom het en die grootste gate toegestop het, is jy by R0,00. As jy wil eet ook, is jy in die rooi. As jou kar of jou yskas breek, is jy in jou kanon.

Aan almal wat al ooit in ʼn kind se oë moes kyk en gewonder het hoe op die aarde jy jou vertrouensplig gaan nakom: Mag dit vir jou ʼn jaar van wonderwerke wees.

VivA-wense

Sophia

 

Bronne:

http://www.etymonline.com/

https://www.merriam-webster.com

https://www.pharosaanlyn.co.za

http://www.thefreedictionary.com/

http://www.viva-afrikaans.org/

LEES VERDER
profile pic

11de AWS wys hoe taal groei met tydsgees

Saterdag, 21 Januarie 2017 Geskryf deur Gerhard van Huyssteen

1917: Die eerste uitgawe van die Afrikaans Woordelijs en Spelreëls word gepubliseer.

2017: Die elfde, hersiene uitgawe van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls word op 3 Augustus bekendgestel.

Verwag in hierdie jubileumjaar ʼn klomp ululasies en jubilasies oor die AWS as die oudste lewende woordeboek van Afrikaans, ten minste in hierdie rubriek. Hopelik sal daar ook kritiek uitgespreek en kritiese gesprek gevoer word, soos nodig is om vooruitgang te maak.

“Is ʼn eeu oue boek nog relevant?” vra ʼn paar skeptici. “En hoekom verskyn daar al wéér ʼn nuwe uitgawe?” hoor ek ʼn paar mense kla.

In die voorwoord van die 1917-AWS skryf die samestellers (onder andere Jan FE Celliers, Totius, Langenhoven, DF Malherbe en Gustav Preller) oor die doel van die AWS:

“Want wil iemand uiting gee aan sij siel, en gebeur dit nie deur middel van sij moedertaal nie, dan staan sodanige taalvorm tussen hom en die uitdrukking van sij diepste wese. Vanself dus wil ons sôre dat ons taal in ieder opsig tot sij reg kom; dat dit die draer word van ons kultuur. Vandaar dat ons in die eerste plaas ons oog rig op die onderwijs. Die eerste en voornaamste kenmerk immers van ʼn gesonde onderwijsstelsel is dit, dat daar voorsien word in die nasionale behoeftes van die volk.”

Met ʼn paar voorbehoude en kleiner wysigings aan die spelling sou hierdie paragraaf eintlik net so in die 2017-AWS kon verskyn. Die belangrikheid van moedertaalonderwys is dalk in 2017 selfs meer relevant as in 1917. Toentertyd had die debat perdalks ʼn gekleurde onderrok – ek vermoed in sommige kringe vandag steeds – maar hede ten dage is daar genoeg wetenskaplike bewyse om die waarde van moedertaalonderrig te steun. Mag 2017 ʼn jaar wees waarin ons as Afrikaanssprekendes – bruin, Indiër, swart én wit – mekaar se hande vat en onse kinders se belange eerste stel.

In die aanhaling hier bo is die spellingvorm “onderwijs” nog te siene; vandag is dit “onderwys”. In 1917 moes jy nog “trouw” skryf; vandag skryf ons “trou”. Aanvanklik was dit “sôre”; nou is dit “sorg”.

Soos enige dinamiese taal, bly Afrikaans ook voortdurend ontwikkel. Ons moet vandag saam oor nanotegnologie en ruimtereise kan praat, ons het slimfone en sosiale media, en ons lokale tydsgees is verweef in globale neigings. Op dié wyse brei ons woordeskat steeds uit en moet ons oor die nodige segswyses beskik om saam met die wêreld te kan praat. Dis net Rip van Winkel wat nog in 2017 die ou, blou HAT uit 1979 en die bruin AWS van 1964 gebruik. Vandag se hipsters en byderwetses soek woorde op in slimfoontoepassing en rol met loslittige woorde en segswyse.

Die Taalkommissie, wat die AWS saamstel, is en bly ʼn produk van sy tyd. Oor die afgelope honderd jaar het elke Taalkommissie die werk gedoen met die nuutste insigte wat op daardie tydstip beskikbaar was. Rekenaars, die internet en tekskorpusse het oor die afgelope tien jaar die Taalkommissie se werkwyse radikaal beïnvloed.

Wanneer die elfde AWS op 3 Augustus deser bekendgestel word, glo ek dat dit nóg ʼn bewysstuk in die geskiedenis sal wees van ʼn lewende, dinamiese, inklusiewe Afrikaanse taalgemeenskap.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 21 Januarie 2017 verskyn.

LEES VERDER

NUUSARGIEF

FACEBOOK