profile pic

Slegte medisyne

Dinsdag, 14 Februarie 2017 Geskryf deur Sophia Kapp

Kry anderdag ʼn navraag van ʼn gebruiker: Hoe spel ʼn mens [...]? Tipiese soort navraag, ek stuur ʼn tipiese soort antwoord. Sy sê dankie, maar dis ʼn dankie met stekels. Want iemand het haar oor die vingers getik oor haar spelling en sy het by my kom bevestiging soek dat sy reg was. En toe was sy nie.

Die reaksie daarop was ook tipies: Ja, maar almal skryf so. En hoekom kan sy nie reg wees nie? Sy skryf dit al jare so en nou is dit ewe skielik verkeerd. Wie maak sulke volksvreemde reëls, en wie het nou eintlik aan dié onheilige kliek in hulle ivoortoring die reg en die mag gegee om die gewone gebruiker ontoereikend te verklaar? Wie se taal is dit in elk geval?

Dis ʼn bitter pil om te sluk, ek weet. Ons moes hom al almal afwurg – daardie een waar jy tot in jou siel toe oortuig is jy is reg en dan uitvind jy is nie. Bitter, man. Gal.

Die feit bly staan, die taalgemeenskap maak self die reëls, die Taalkommissie teken die reëls op en dit word in die Afrikaanse woordelys en spelreëls gepubliseer. Ja, dié bron word voortdurend bygewerk. Ja, die reëls word hersien, aangepas, herskryf, verfyn, uitgebrei. Hierdie jaar verskyn ʼn eeufeesuitgawe, waarin die reëls vir leestekengebruik in Afrikaans en reëls vir trappe van vergelyking vir die eerste keer vervat word. ʼn Klomp mense wat gewoond is daaraan om spasies tussen woorde en vraagtekens te sit, gaan kwaad wees. Mense wat nie spasies tussen woorde en ellipsstippels sit nie, gaan net so kwaad wees. Mense wat “onmiddellik” met een d of een l skryf, gaan steeds kwaad wees, want ons spel dit steeds (net) met twee d’s en twee l’e.

Ek wonder hoekom maak dit ʼn mens so kwaad as jy uitvind jy maak ʼn taalfout. Kan jy jou voorstel dat ʼn mens in enige ander vakgebied vir ʼn vakkundige sal sê “ja, maar almal doen dit so”? As die ganse graadeenklas skryf 2+2=5, is dit skielik korrek? Nee. As jy altyd gedink het die aarde is ʼn plat klip op ʼn skilpad se rug en jy vind op ʼn dag uit dis ʼn skewe eier wat iewers in die middel van ʼn kosmos om sy eie as tol, gaan jy met ʼn astrofisikus daaroor stry? Nee wat. Jy sal dalk jou wenkbroue lig en jou oë rol, maar dit gaan jou emosioneel min kos om sulke inligting te verwerk.

Taal is anders. Baie mense praat daarvan as volksbesit. Maar taal is meer as dit, dis wat van jou mens maak. Dis hoe jy met die wêreld skakel en dis hoe jy die wêreld toelaat om met jou te skakel. Jou taalgebruik is so uniek soos jou gelaatstrekke en so deel van jou soos die moesies op jou lyf. Om uit te vind daardie moesies is “foute”, is soos foelie tussen jou tande. Dis dan wat jy vir die hele ou hoogdrawende gespuis wil sê: vlieg in julle dingese in met julle AWS en al. (En dan moet uitvind die meervoud van “dinges” het twee s’e en die v in “vlieg” moet ʼn hoofletter wees.)

My vraag aan sulke beswaardes bly altyd: Hoe reageer jy op soortgelyke foute in Engels? Is jy tevrede as mense there/their/they’re verkeerd gebruik? Gaan jy ʼn T-hemp koop en dra waarop daar staan “You is my best friend”? Gaan jy tevrede wees as jy ʼn Engelse teks lees wat klink soos ʼn oorklanking uit Afrikaans of Frans of Spaans of Mandaryns? Nee. Nou hoekom is jy dan bereid, en selfs gretig, om Afrikaans so te verslons?

Soepel taalgebruik is nie ʼn skande nie. Dis ook nie ʼn teken van naziisme of beheervraatsigheid of analiteit nie. Dis gewoon ʼn teken van kennis en bewustheid en noukeurigheid. Dis ʼn teken van respek teenoor ʼn kode en ʼn vakgebied waaraan baie kundiges baie lank voor jou al baie hard gewerk het.

ʼn Ingenieur of ʼn argitek of ʼn rekenmeester of ʼn onderwyser of ʼn teoloog wat ure lank sit en besin oor sy of haar werk is nie ʼn nazi nie. ʼn Taalmens wat dieselfde doen ook nie. En ʼn skrywer wat taal kan inspan soos ʼn swaard of ʼn skalpel, soos ʼn troos of ʼn seëning, soos ʼn begenadiging of ʼn amen, het nie daardie vaardigheid verwerf omdat hy of sy tevrede was met spelfoute en verkeerde meervoude en slordige styl en “ja, maar almal skryf so” nie.

Sluk maar die bitter pil, dis goed vir jou.

VivA-groete

Sophia

LEES VERDER
profile pic

Selfs 'n sluwe linguis vang soms sy baas

Saterdag, 11 Februarie 2017 Geskryf deur Gerhard van Huyssteen

Sit ʼn taalkundige in ʼn kroeg, gemoeid slegs met sigselwers en ʼn whiskey.

ʼn Breedbeborsde, betatoeëerde bokbaard kom sit op die kruk neffensaan.

“So, what’s your name?” vra hy ná hy ʼn tapbier bestel het. Sy aksent klink Amerikaans.

Die linguis sug diep, binnensmonds. Om sy erg Afrikaanse naam en van uit te spel aan dese en gene wat nie régtig belang daarby het nie, is erg vermoeiend. Hy kies dus vir sy “restaurantnaam” – die naam wat hy gebruik as hy telefonies besprekings by ʼn restaurant maak.

“Alex Alexander.” Want of jy Afrikaans, Engels of Xhosa is, jy sukkel nie met dié naam en van nie.

“OK, I’m Peter Peterson.”

“Nice to meet you, Peter.”

Stilte.

“Sooo, what do you do for a living?” probeer Baardman die gesprek op gang kry.

Dié keer kom die taalkundige se sug effens hoorbaar uit. Dis die een vraag wat al wat ʼn linguis is vrees, want daar is gewoonlik een van vier opvolgvrae:

  • O gits, dan moet ek seker nou op my taalgebruik let?!” Dié opmerking kom veral in Afrikaanse geselskap voor, en die res van die gesprek kring dan dadelik uit na die Voortbestaan van Ons Taal en die verloedering daarvan deur die jeug. Ek ken maar weinig taalkundiges wat taalpuriste en skoolvosse is; die meeste van ons verheug ons juis in taalverandering, die variëteite van ʼn taal, tale en sprekers in kontak met mekaar. Die misterie van taal lê juis in die randverskynsels, die uitsonderings.
  • Hoeveel tale praat jy?” Daar is ʼn verskil tussen ʼn linguis en ʼn poliglot. Eersgenoemde bestudeer een of meerdere tale, die ander praat/lees/skryf/verstaan meerdere tale. Met die uitsondering van ʼn paar Afrikataalkollegas bemeester die gemiddelde linguis wat ek ken so tussen een (gewoonlik Amerikaners) en drie of vier tale (gewoonlik die tokkelokke). Prof Ernst Kotzé, oud-Taalkommissievoorsitter en ʼn vooraanstaande taalkundige, is twaalf tale magtig, maar hy is die uitsondering op die reël.
  • Mmmmm, so hoe dra jou navorsing by tot ʼn beter wêreld?” Dié ene is moeilik, want dis dalk ʼn vraag waarmee menig geesteswetenskaplike (of enige akademikus) op die een of ander tyd moet stoei. Ek antwoord gewoonlik dat, sonder taalkundiges, ons dit nie gaan regkry om rekenaars te ontwikkel wat slimmer as mense is nie. Daarom is ons noodsaaklik. Dit lei dan die gesprek flink in ander rigtings, veral as die gespreksgenoot met ʼn lyf vol tatoes rondloop.
  • Jy’s ʼn ling… wat??” Die vraag is nie so erg nie, want dan kan ʼn mens darem verduidelik dat die woord uit die Latynse lingua kom wat letterlik “tong” en later “taal” beteken het. En dan is die skakels vlot na “mother tongue” en ander woord wat met lingua verband hou. Of die gesprek hou dadelik op.

Die taalkundige se ma het hom goed opgevoed en hy antwoord Baardbek dus bedeesd: “I’m working in the language industry.”

“Oh, interesting, and in what branch of the language industry? I’m a linguist myself!”

Moet nooit ʼn man op sy baardjie takseer nie …

Eindnota: Met erkenning aan David Lightfoot, Arnold Zwicky en Geoff Pullum by wie ek intertekstueel geleen het.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 11 Februarie 2017 verskyn.

LEES VERDER
profile pic

Oor soldate, orrels en engele

Woensdag, 08 Februarie 2017 Geskryf deur Sophia Kapp

Werk anderdag deur ʼn lys woorde vir opname in VivA se databasis. Dit gaan oor uitspraak, nie oor betekenis nie, en die onderwerpe loop wyd. En so met die blaai deur amper 12 000 inskrywings is daar een wat my opval, een wat ek baie lanklaas gehoor het: “serfyntjie”.

Ek weet nie of my kind meer weet wat ʼn serfyntjie is nie. Ek weet nie of my tydgenote meer weet wat dit is nie. Dis ʼn ding uit die geskiedenis, so deel van ʼn ouer huishouding soos ʼn kolestoof en ʼn koos onder die katel – die huisorrel, waarop daar saans met boekevat voorgespeel is en dalk op ʼn Saterdagaand saam met ʼn viool en ʼn konsertina in die voorhuis musiek gemaak is sodat die jongklomp op ʼn meelbestrooide stoep kan dans.

Ek lees die eerste huisorrel is in 1735 in Suid-Afrika gebou, in opdrag van goewerneur Jan de la Fontaine. ʼn Kompanjiesamptenaar met die naam van Jan Posse was ʼn orrelbouer van beroep en het die instrument op versoek van die goewerneur vir dié se dogter gemaak. Toe die goewerneur terug is Nederland toe, het die gemeente in die Kaap die orrel by hom gekoop, en dié serfyntjie het kerkorrel geword. Die eerste orrelis wat op hom gespeel het, ene Paul Kraker, was in die week ʼn soldaat in diens van die Kompanjie.

“Serfyntjie” was ons familie se woord vir ʼn huisorrel. En al is “serfyntjie” in die WAT opgeteken, is die regte benaming daarvoor eintlik “serafyntjie” of “serafyn”, ʼn woord wat amper net so verouder is as die instrument. Volgens die Etimologiewoordeboek van Afrikaans kry ons dié woord reeds in Middelnederlands (serafijn) en het dit toe reeds verwys na ʼn engel van ʼn hoë rang. Die woord het natuurlik in Latyn gaan draai (seraphim), maar dit is reeds in Hebreeus te vinde, as ʼn afleiding van die werkwoord saraph, wat beteken “brand”. Dié verwysing slaan op Jesaja 6:6-7, waar die engel met ʼn gloeiende kool aan Jesaja se lippe geraak het en waarna die profeet sy onwilligheid om te praat oorkom het.

Die skakel tussen die orrel, die engele en die soldate het nie by Paul Kraker in die Kaap geëindig nie. In 1791 het nog ʼn soldaat, Johann Ludewig Hodderson, ‘n eenmanuaalorrel vir die Strooidakkerk in die Paarl gebou. Anton Anreith het die houtsneewerk op dié orrel se front gedoen en dit onder andere met serafyne versier.

Ek het ongelukkig nooit ons familie se serfyntjie te siene gekry nie. My oupagrootjie het as oudste seun dié instrument geërf, maar by sy dood moes my oumagrootjie by haar kinders intrek. Al die familiestukke het huise gekry, buiten die serfyntjie. Geen kind of kleinkind het nut of plek daarvoor gehad nie, en sy en die serfyntjie het alleen in die agterplaas van hulle dorpshuisie agtergebly toe die res van haar trek vort is. En omdat sy die kryger was wat sy was, het sy ʼn byl gevat, die serfyntjie in ʼn duisend stukke gekap en dit toe aan die brand gesteek. Want oor haar dooie liggaam sal ʼn familie-engel oor ʼn vreemde mens se huis die wag hou.

VivA-groete

Sophia

 

Bronne:

http://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/39968/VanSchoor_%20Geskiedenis_2014.pdf?sequence=3&isAllowed=y

http://tardis.dl.ac.uk/FreeReed/organ_book/node4.html

http://www.viva-afrikaans.org/

LEES VERDER
profile pic

Uitdrukkings met "bok"

Saterdag, 04 Februarie 2017 Geskryf deur Gerhard van Huyssteen

 

 

Idiome en waar hulle vandaan kom

Wat praat jy!

WAT

HAT

1

ʼn Bok vir sports

 

 

 

X

2

Hulle bokke en skape deurmekaar jaag

 

 

X

X

3

Die skape van die bokke skei

X

 

X

X

4

Bokke aanja

X

X

X

 

5

Bok ry

 

 

X

 

6

Bokke ry 

 

 

X

 

7

So bang soos ’n bok vir ‘n skoot hael

X

X

X

X

8

Hoe ouer die bok, hoe harder die horing

X

X

X

 

9

Maer bokke dip 

X

 

X

 

10

’n Ou bok lus ook nog ’n groen blaartjie

X

 

X

X

11

Ou bokke pluk die hoogste doringpeule

X

X

X

 

12

Iemand ’n Poolse bok span

X

 

X

 

13

’n Bok skiet 

X

X

X

 

14

Hy is nes ’n bok, waar hy vreet, groei niks nie 

X

X

X

 

15

Bokhorings maak 

X

 

 

 

16

Bokkesprong maak

X

 

 

 

17

Broek maak bokknieë

X

 

 

 

18

Iemand laat bokspring

X

 

 

 

19

Bokspring van vreugde

X

 

 

 

20

Bokveld toe gaan. 

X

 

 

 

21

Bokvoete ry iemand

X

 

 

 

22

Bokvoete sit agter sy nek

X

 

 

 

23

Hy is so stadig dat 'n bok nog sy kool sal afvreet.

 

X

X

 

24

'n Bok moet bossies vreet.

 

X

X

 

25

Jy kan nie 'n bok in die wingerd laat loop nie.

 

X

X

 

26

Hy is oud waar die bok hom gestoot het.

 

X

X

 

27

Hy sal onder die bok in krink.

 

X

X

 

28

As 'n bok nie skurf is nie, sal hy hom nie krap nie.

 

X

X

 

29

Ek bly liewer 'n bok op die muur.

 

X

X

 

30

Hy is die familie se bont bok.

 

X

X

 

31

Oppas! Bokke het ore!

 

X

X

 

32

Gekweste bok

 

 

X

 

33

Bokkie op die klip (miershoop) wees

 

 

X

 

34

Daar is 'n bok in die land

 

 

X

 

35

Bokke gaan oppas

 

 

X

 

36

Iemand anders se bok skiet

 

 

X

 

37

Hy het die bok by die stert gehad

 

 

X

 

38

Slyp nooit jou tande vir 'n bok wat in die bos is nie

 

 

X

 

39

Die vel verkoop voor die bok geskiet is

 

 

X

 

40

Die vleis wil braai voor die bok geskiet is

 

 

X

 

LEES VERDER

NUUSARGIEF

FACEBOOK