Uitspraak kan jou lelik in klem sit

Geplaas deur Gerhard van Huyssteen Sondag 18 September 2016
Gepubliseer in VivA;

Waar, o waar lê die klemtoon in Afrikaanse woorde? Sê ons redekawel of redekawel? Standaard of standaard? Hospitaal of hospitaal? Op skool het iemand my geleer dat ʼn mens asseblieftoggie net nie die Engelse patroon moet volg nie – dus eerder hospitaal, want die Engelse sê hospital.

Magdaleen Kruger van RSG-faam en haar battery taalkundige grofgeskut moet weekliks bontstaan om die venynige e-posse en SMS’e van luisteraars wat in diepe depressies verval oor een of ander omroeper wat onderwys in plaas van onderwys gesê het, te beantwoord. Of medikus in plaas van medikus. Of waatlemoen in plaas van waatlemoen.

Die Groot Kanon van die Afrikaanse Fonologie, prof Daan Wissing, het by die onlangse Afrikaansegrammatikawerkswinkel in Johannesburg fassinerende nuwe feite en teorieë aangebied wat lig op die onderwerp werp.

Woordklemtoon is ʼn komplekse verskynsel wat van ʼn duiselingwekkende aantal faktore afhang. Daar word algemeen geglo dat woorde van Germaanse afkoms (tameletjie) anders werk as woorde wat ons uit klassieke tale (universiteit), Maleis (rabbedoe) en ander tale geleen het. Die aantal sillabes speel ʼn rol, net soos die tipe vokaal en aantal konsonante wat in ʼn sillabe voorkom. Ook speel morfologie en woordsoorte ʼn belangrike rol. Samestellings het gewoonlik die klem op die linkerkantste deel, byvoorbeeld iets in ʼn boekopsoek, teenoor op soekwees na iets, terwyl sommige morfeme klemtoon na hulle aantrek, byvoorbeeld verskillende sporte vereis dat jy sportief moet wees. En dan is daar nog betekenis wat ook ʼn rol speel: Dink maar aan die verskil tussen kanon en kanon, of tussen roman en roman.

Geen wonder dat fonoloë sê ʼn mens moenie van klemtoonreëls praat, maar eerder van patrone, beginsels en tendense.

In Protogermaans (Afrikaans se oer-oer-oervorm) was die klemtoon na alle wete altyd op die eerste sillabe van ʼn woord, soos vandag nog meestal steeds in Yslands (Afrikaans se kleinniggie). Metterjare het die klempatrone in die Germaanse tale verskuif. In Nederlands en Engels val die klem gewoonlik op een van die laaste drie sillabes van ʼn woord, byvoorbeeld die Engelse alibi, opinion en lemonade. In langer woorde is die laaste sillabe selfs klemtoonsku.

Tot onlangs is geglo dat dieselfde ook Afrikaans geld, maar Daan wys hoe Afrikaans se patroon besig is om nog verder te skuif om eintlik net klemtoon op een van die laaste twee sillabes te verkies. Waar die Engelse alibi sê, sê ons alibi; die Hollanders sê standaard, ons sê standaard. Ook in Nederlands: redekavelen, carnaval en kandelaar; teenoor die Afrikaanse redekawel, karnaval en kandelaar. Selfs saamgestelde plekname is besig om dié patroon in Afrikaans aan te neem: Plettenbergbaai, Onderstepoort, Krugersdorp, Vanderbijlpark, en so meer, soos ook letternaamwoorde met meer as twee sillabes, byvoorbeeld RGN, WNNR, VSA en SABS.

En hierdie klemverskuiwing het niks met Engelse invloed te doen nie. Ons sien eintlik maar net hier ʼn proses in aksie wat dalk al honderde jare gelede begin het.

Voor jy dus volgende keer iemand wat onderwys sê, wil kielhaal, dink maar twee keer: Dié persoon is eintlik maar net aan die voorpunt van Afrikaans se groei en vooruitgang.

Beeld logo

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 17 September 2016 verskyn.

Lees 2226 tye Laaste modifikasie op Sondag 18 September 2016 05:50

1 kommentaar

  • Kommentaarskakel Marinda Kolev Woensdag 16 November 2016 07:27 geplaas deur Marinda Kolev

    Hallo Gerhard,
    Waarom word Yslands Afrikaans se kleinniggie genoem?
    Groete,
    Marinda

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK