Selfs jou koerant het suiker in!

Geplaas deur Gerhard van Huyssteen Saterdag 22 Oktober 2016
Gepubliseer in VivA;

Suiker! Suiker! Alles suiker! Suiker wat jy proe en ruik; In ons koeldrank, in ons brode word ons voedingskrag vermoor.

Soos die res van my familie het ek lewenslank al ʼn gewigtige stryd teen vet *sug*. My ma sê altyd oorgewig is oorerflik – nie in jou gene nie, maar in die eetgewoontes wat jy van jou voorsate erf. Ons het brood, kaas en konfyt geërf, almal ryk aan verskillende soorte suiker. En ons het Ouma Lina se melktertresep geërf. En daarmee saam drie of meer gesellige vetrolle.

Ken jy jou suikers?

Die woord “suiker” het sy oorsprong eeue gelede in die Sanskritwoord शर्करा śarkarā wat na gemaalde suiker verwys het, maar oorspronklik eintlik na grint (of klipgruis) verwys het. Die idee om suiker te eet kom oorspronklik uit Indië, waar Alexander die Grote en sy soetlief hulle al oorgegee het aan hierdie “heuning sonder bye”. Die woord is verder in die wêreld versprei deur die Perse (shakar) en Arabiere (sukkar), sodat dit uiteindelik ook in Middeleeuse Latyn (succarum) en Oudfrans (sucre) voorgekom het. Vandag ruik suiker nog in die meeste Europese tale soos daardie oorspronklike Sanskrit śarkarā-woord: sakhar in Russies, cukier in Pools, cukar in Serwies, azucar in Spaans, zucchero in Italiaans, Zucker in Duits, suiker in Nederlands en sugar in Engels.

In die biochemie word die agtervoegsel -ose gebruik om verskillende soorte suikers te benoem. Oorspronklik het dié woorddeel in Latyn “vol van” beteken.

As jy weet dat die Latynse woord vir melk “lac” is, kan jy maklik uitwerk dat die woord “laktose” dus “melksuiker” beteken, of letterlik “vol van melk”. Ons kry hierdie selfde lakt- in ander Afrikaanse woorde soos “laktasie” (wat “soog” beteken), “laktovegetariër” (vegetariër wat wel melkprodukte verbruik) en “laktoskoop” (ʼn instrument wat gebruik word om die roomgehalte van melk te bepaal).

Insgelyks, as jy weet dat die Latynse “fructus” na vrugte verwys, weet jy dat “fruktose” na vrugtesuiker verwys. ʼn “Fruktivoor” is ʼn dier wat graag weglê aan vrugte, en jou lemoenboom “fruktifieer” gewoonlik in Junie of Julie.

Daar is nog ʼn hele mond vol ander disakkariede (di- beteken “twee”, en in “sakkaried” sien ons weer daardie Sanskrit woord vir “suiker”): maltose, nigerose, soforose, en so meer, maar sukrose is die bekendste van die klomp.

“Sukrose” bestaan uit sukr- (“suiker”) en -ose (“suiker”): dit is dus suiker-suiker, die suikerste suiker van alle suikers.

Nog so ʼn stroopsoet suiker is “glukose”. In Griekse verwys gleukos na “soet wyn”, wat verband hou met glykys wat “soet” beteken. Glukose is dus as ’t ware soet suiker.

Gewapen met al dié kennis slaan jy nou jou HAT oop en leer dat -ose nie net na suiker verwys nie, maar ook gebruik word om na siektetoestande te verwys. Dink maar aan “tuberkulose”, “neurose” of “trombose”.

“Dalk was die Griekse en Romeinse medici slimmer as slim, en het hulle toentertyd al geweet dat suiker die euwel der euwels is,” sug hy en vat nog ʼn reusehap van Ouma Lina se melktert. 

Beeld logo

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 22 Oktober 2016 verskyn.

Lees 1500 tye Laaste modifikasie op Saterdag 22 Oktober 2016 09:05

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK