Fantastiese voels en wat om hulle te noem

Geplaas deur Gerhard van Huyssteen Saterdag 12 November 2016
Gepubliseer in VivA;

Die Afrikaanse Voëlnaamgroep is ʼn groep vrywilligervoëlkenners wat ʼn ogie hou oor Afrikaanse voëlname: om voor te stel hoe dit gespel en geskryf moet word, om nuwe name uit te dink, en om van tyd tot tyd lyste met Afrikaanse name vir voëls te publiseer.

Vra hulle voorsitter, Morné de la Rey, hierdie week vir my: “Moet ons die spelling van troupant nie na troupand verander nie?”

Die gewone troupant (Coracias caudatus) staan in Engels bekend as die lilac-breasted roller, in Tswana as letlêrêtlêrê en in Zoeloe as ifefe. Die pragtige, veelkleurige voël is inheems aan Afrika, en as jy Krugerwildtuin toe gaan, sal jy hulle dikwels in die droeër mopaniegrasvelde aantref.

Van waar die naam “troupant”?Troupant (Foto deur TWDRSA op Flickr)

Voëlfoendie Stephan Terblanche wys daarop dat dié voël in ʼn vroeër uitgawe (1978) van die Roberts Voëlgids in Engels bekend was as die Mosilikatze’s roller, omdat uMzilikazi (die Matabelekoning) die vere van die troupant vir sy eksklusiewe gebruik gereserveer het. ʼn Ander storie lui dat die troupant vroeër in vredesprosesse gebruik is: ʼn Troupant sou geoffer word, sy bloed aan ʼn spies gesmeer word, en dan sou die twee konings saam-saam die spies breek en dit onder die arme oorle voëltjie begrawe.

Op die blogwerf van Cattleprod word die storie vertel dat ʼn jong man wat wou trou ʼn troupant moes vang deur ʼn bolletjie gom van ʼn hardekoolboom op ʼn tak te plaas. Sodra die voël op die gom gaan sit het, kon die man die voël vang en een van sy pragtige blou vere verwyder. Dié veer is dan om die vinger van sy verloofde gedraai om haar vinger blou te vlek as pand van hulle trou aan mekaar – dus letterlik ʼn troupand.

In Afrikaanse Etimologieë (1967) dui Boshoff en Nienaber aan dat die benaming inderdaad verband hou met die woord “troupand” – waarskynlik na aanleiding van die “kleurryke en spoggerige voorkoms” van die voël.

In die eerste uitgawe van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (1917) kry ons die inskrywing “trouwpand” en in die derde uitgawe (1921) vir die eerste keer “troupant”. In nie een van die twee gevalle kan ʼn mens aflei of daar na ʼn ring of voël verwys word nie. Eers vanaf die sesde AWS (1953) word daar uitdruklik ʼn onderskeid tussen ʼn “troupand” en “troupant (voël)” getref.

Hierdie onderskeid kom dus al vir ten minste meer as sestig jaar met ons saam. Moet ons nou loop staan krap waar dit nie jeuk nie?

Die pylstormvoël (Puffinus griseus) se ander naam in Afrikaans is “malbaartjie”. Maar ʼn drukkersduiwel in 1966 het die “r” weggelaat en toe heet dié geveerte vir ʼn tyd lank “malbaatjie”. Die Afrikaanse Voëlnaamkomitee het die fout egter reggestel en nou geniet ons almal weer die naam “malbaartjie”.

Ek kon nie meer bewyse opspoor vir waar, wanneer en deur wie die woord “troupant” die eerste keer gebruik is nie. Dalk is daar ander voëlvriende wat handjie kan bysit? Hierdie e-posadres word van Spambotte beskerm. Jy moet JavaScript ontsper om dit te lees.!

Aspirant-ornitoloë kan vanaf Desember gratis toegang tot die Afrikaanse Voëlnaamgroep se woordelyste via VivA se webwerf of slimfoontoepassing kry.

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 12 November 2016 verskyn.

Beeld logo

Lees 3226 tye Laaste modifikasie op Saterdag 26 November 2016 03:45

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK