Van belhamels tot voorbokke en kapaters

Geplaas deur Gerhard van Huyssteen Saterdag 04 Februarie 2017
Gepubliseer in VivA;

Ou bokke lus mos groen blaartjies, want hoe ouer die bok, hoe harder die horing.

Oftewel: Ouer mans vry graag na jonger persone, want hoe ouer jy is, hoe wyser is jy (en gaan jy mos nou nie sukkel met iemand wat saam met jou manklik en kranklik op die ouetehuis se stoep sit nie).

Afrikaans se idioomskat is oorlopens met woorde en uitdrukkings wat verband hou met plaasdiere en ʼn agrariese leefwêreld. Van hondsgetrou en hondmak, tot snoeshaan en janhen, tot voorbokke en agterosse. Vir die byderwetse, verstedelikte Afrikaanse hipster is ʼn Saterdagoggend by die barbierwinkel waarskynlik meer gemeensaam as wat dié uitdrukkingswyses bekend is.

In vier woordeboeke waarin ek gesoek het, kry ek nie minder nie as 41 verskillende uitdrukkings waarin die woord “bok” voorkom: van die hedendaagse “bok vir sports” tot die vergete “iemand ʼn Poolse bok span”.

Vra Anton juistement hierdie week via e-pos: “Waar kom die idiomatiese gebruik van “voorbok” vandaan?

Nou kyk, my se loopwêreld is mos daar diep in die Noordwes in, op ʼn plaas getoog. Die 1980’s was El Niñojare en daar was geld vir niks nie – allermins om my en my suster ruim van sakgeld te voorsien. In standerd 1 (graad 3) het ek begin om met hoenders te boer; skropeiers en -braaikuikens was winsgewend. In standerd 3 het ek entrepreneuries uitgebrei na boerbokboerdery, nadat my oom vir my so ʼn spogrooikop-Kalahariboerbokram met ʼn bokbaardjie present gegee het. (Noudat ek daaraan dink: nie onlykende op sommige van vandag se hipsters nie…)

Janneman was uiteindelik die dominante ram in die trop, die voorloper, die voorbok. Wie al met boerbokke geboer het, weet dat hulle mos liéf vir draadkruip is. En as jy nou ergernis met jou pa wil hê, dan moet jou voorbok (en sy hele trop) tussen jou pa se wolmerino’s loop rondwei, want sien, bokhare op skouwol is so uit soos ʼn geskeerde kinnebak by ʼn kunsuitstalling. Vandaar ook dat ons die skape van die bokke moet skei (“om die gewenstes van die ongewenstes te skei”), of juis jou bokke en skape deurmekaar jaag (“om te trou”).

Om die gedraadkruipery te voorkom, moes ek Janneman van so ʼn nektuig (gemaak uit bloekomtakke en rieme) voorsien. As jy dit nie doen nie, dan kruip die klein bogher altyd deur die drade en lei die hele trop met hom saam. Die nekding is dus ʼn meganisme om jou bokke in die kamp te hou.

Die voorbok was egter nie altyd net een ram nie. Ek kan onthou ek het 'n pragtige ooi gehad wat ook met so ʼn nektuig moes rondloop. En die opgeskote bokkies moes ook dikwels op dieselfde manier in toom gehou word. Maar as jy die voorbokke betyds geïdentifiseer het, was jou probleem opgelos.

In die alledaagse gebruik van die woord voorbok word daar meestal gesinspeel op die leier in kattekwaad, die belhamel.

Belhamel? ʼn Gekastreerde boerbok is ʼn kapater, ʼn gekastreerde skaap ʼn hamel. En soos kapaters is hamels ook voorbokke. In ʼn skaaptrop – veral in Europa – word ʼn klok (of bel) om sulke hamels se nekke gehang. Hulle is dan die bel-hamels.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 04 Februarie 2017 verskyn.

Lees 1926 tye Laaste modifikasie op Saterdag 11 Februarie 2017 06:15

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK