Die duiwel se franchise - vers 2 oor anglisismes

Geplaas deur Sophia Kapp Donderdag 18 Januarie 2018
Gepubliseer in Nuus;

Kry vanoggend ʼn navraag van ʼn (gereelde en baie taalvaardige) VivA-gebruiker: Hoe op aarde het dit gebeur dat die Taalkommissie "franchise" opgeneem het? Die vertaling vir "franchise" is nog al die jare "konsessie". Die Taalkommissie het mos nou ʼn gruwelike anglisisme in die woordelys opgeneem. A nee a!

Ek was dankbaar vir die vraag (regtig, dit was ʼn lekker aanknopingspunt by verlede week se bespreking) en ek gee die antwoord hier wat ek aan die gebruiker gegee het.

Die antwoord op die vraag wat ʼn anglisisme is, word onderlê deur die beginsel van “soveel hoofde, soveel sinne”. Elkeen met wie ʼn mens praat, gaan vir jou ʼn ander definisie aanhaal. Sommige navorsers beskou alles wat terug te trek is na Engels as ʼn anglisisme, ander glo daar is nie in ʼn moderne taalgesprek plek vir so ʼn term nie. Die definisie waarmee ek werk, is die een wat WAM Carstens in Norme vir Afrikaans (2013) gee: ʼn Anglisisme is ʼn taalbousel wat lyk en klink na Afrikaans, wat direk uit Engels oorgeklank is, in stryd is met die Afrikaanse idioom, en ʼn taaleie bousel verdring.

Ingevolge hierdie definisie is dit baie moeilik om enige woord op sy eie as anglisisties te beskou. Frases is makliker identifiseerbaar as anglisisties, want ʼn mens moet werk met taalidioom. Op grond hiervan beskou sommige van my kollegas byvoorbeeld nooit enkele woorde as anglisismes nie; vir hulle is dit iets wat ʼn mens by gesegdes, vaste uitdrukkings en frases kan identifiseer.

Ek stem nie saam nie. Myns insiens is ʼn woord soos "raar" wat as vertaalekwivalent vir "rare" gebruik word en dan "seldsaam" beteken, ʼn anglisisme. (Vertalers noem hierdie soort vertalings wat reg lyk maar eintlik verkeerd is "valse vriende".) Die HAT se Taal- en Feitegids stel dit duidelik dat "raar" onder invloed van Engels die betekenis van "seldsaam" gekry het. In Afrikaans beteken die woord "ongewoon" of "vreemd", bv. "Sy ma lyk maar net so gewoon; sy het eintlik allerhande rare opvattings."

Ingevolge my (en Carstens se) definisie is woorde soos “oukei” en “orraait” nie anglisismes nie. Dit is leenvertalings (ʼn erkende vertaalstrategie in alle tale in die wêreld) wat algemeen in die spreektaal voorkom. Woorde soos “gross”, “awesome” en “great” is ook nie anglisismes nie, dit is leenwoorde. Die rol van die TK in hierdie leenwoord-/leenvertalingsproses, is om te besluit of hierdie leenwoorde en leenvertalings geskik is vir gebruik in skryftaalkontekste. Dit TK besluit dus nooit of ʼn woord Afrikaans is of nie, die TK kan en mag net besluit of woorde as StA mag optree. Daarbenewens behou die skrywer van die teks altyd die reg om die teks na sy/haar eie goeddunke te skep. Die feit dat ander Afrikaanssprekendes “oukei” sê, en die feit dat die TK besluit het “oukei” is aanvaarbaar in StA beteken nie ek hoef so te skryf nie. Ek mag net nie ander mense wat wel so skryf oor die vingers tik nie.

Goed, dit as agtergrond. Hoe beskou ʼn mens “franchise” in die lig van bogenoemde? En wat gemaak met “konsessie”?

Die TK het “franchise” reeds aanvaar voor die verskyning van die 2009-AWS. Daarmee sê ek twee goed: 1) Ek was nie op die TK toe dit aanvaar is nie (was ek my hande soos Pontius Pilatus); en 2) die woord was in 2009 reeds so ingeburger in StA-kontekste dat die TK aanvaar het dit is die woord wat in die taalgemeenskap vir die Engelse "franchise" gebruik word.

Oor die eerste – al was ek nie deel van die kommissie nie, sou ek die opname van die woord gesteun het. Nie omdat ek Afrikaans wil sien verengels of omdat ek lui vertaalwerk wil goedpraat nie, maar omdat ek as vertaler (en eertydse semantikus) bewus is van die fyn verskuiwings wat daar soms in betekenis plaasvind. As jy byvoorbeeld na die WAT se definisie van “konsessie” kyk, sal jy die volgende betekenisse daar kry:

  1. Vergunning, alleenreg aan 'n individu of groep, soos 'n maatskappy, deur die owerheid of 'n ander beherende gesag verleen om 'n bepaalde werksaamheid, bedryf uit te oefen of openbare diens te lewer
  2. volkereg) Oordrag, d.m.v. 'n verdrag, van die staatsgesag van 'n staat oor 'n gebied aan 'n ander staat of ander state, wat dan sy (hulle) eie staatsgesag daaroor uitoefen
  3.  In die openbare vervoerwese — vergunning waarvolgens 'n afslag op passasiersreisgeld en vraggeld aan sekere groepe persone, bv. staatsamptenare, of t.o.v. sekere klasse goedere, bv. uitvoergoedere, onder bepaalde omstandighede toegestaan word; ook, konsessiesertifikaat:
  4. Toegewing by wyse van verwatering van beginsels, bv. t.g.v. druk of eise

Die HAT, daarenteen, gee slegs die volgende betekenisse:

  1. (a) vergunning deur ’n owerheid om prospekteerwerk in ’n gebied te doen, die gebied te ontgin, erts daar uit te haal, ens.
    (b) konsessiegebied.
  2. gedeeltelike toegewing aan die eise van ’n teenparty, dikwels met die bygedagte dat beginsels (gedeeltelik) prysgegee word
  3. afslag op die gewone tarief gedurende bepaalde tye of op grond van ander omstandighede

Dit is ook opmerklik dat die aanhalings in die WAT wat die gebruik van “konsessie” as vertaalekwivalent vir “franchise” aandui, baie oud is – die meeste dateer uit die sestigerjare van die vorige eeu. Die HAT se definisies weerspieël die feit dat die betekenis van “konsessie” in Afrikaans ʼn verskuiwing ondergaan het wat waarskynlik al aan die einde van die vorige eeu voltrek was. “Konsessie” en “franchise” was toe reeds nie meer dieselfde ding nie.

Dit bring my by die tweede punt: My werk as vertaler (en nou as Taalkommissielid en taaladviseur by VivA) is nie om Afrikaanssprekendes se taal vir hulle te suiwer of om sensuur toe te pas as hulle Engelse woorde begin gebruik nie. My werk is om (op grond van ondersoeke, navorsing en frekwensietellings) te bepaal wat aan die gebeur is en ʼn akkurate oordeel te vel oor wat die taalgemeenskap onderling as aanvaarbaar en gebruiklik beskou. Op grond van hierdie navorsing besluit ʼn mens dan of ʼn bepaalde woord reeds in standaardtaalkontekste gebruik word, en of dit nodig en toepaslik is om dit in ʼn bron soos die AWS op te neem – die woordelys in die AWS is nie ʼn volledige lys woorde in Afrikaans nie, dit is woorde wat spelprobleme of standaardiseringskwessies meebring. Die TK het aan die hand van hierdie kriteria voldoende bewyse gevind dat “franchise” in die taalgemeenskap gebruik word en dat dit die bestaande en gebruikte vertaalekwivalent vir die Engelse “franchise” is. Dit is op grond van standaardiseringskriteria in die AWS opgeneem.

Een laaste ding: Die aanname dat dit “beter” of “meer geskik” is om Nederlandse woorde in Afrikaans in te voer as Engelse woorde, is ʼn wanopvatting. Daar is geen voorskrif in die grondbeginsels van die AWS wat die TK of enige ander taalgebruiker dwing om Nederlands as voorkeurbron vir leenwoorde te beskou nie. Vertalers doen dit wel – ons kyk wat in Nederlands, Duits en Fries gebeur – maar is nie deur ʼn voorskrif gebonde om Nederlands bo Engels te verkies nie. Nederlandismes en germanismes is trouens net so hinderlik in ʼn vertaling as anglisismes.

In hierdie geval gaan die navraer dus moet berus by wat in woordeboeke opgeteken staan. Niks verhinder enigiemand om “konsessie” eerder as "franchise" te gebruik nie, maar dan moet ʼn mens in gedagte hou dat die woord verouder is en waarskynlik deur die lesers misverstaan gaan word.

Ek volstaan met wat ek vantevore oor anglisismes gesê het: Die vrees wat Afrikaansgebruikers vir anglisismes het, is om verskeie redes misplaas. In die eerste plek is daar ʼn enorme mistasting oor wat dit is, en in die tweede spruit die weersin daarin uit ʼn misplaaste en nasionaal-sosialistiese vrees vir Engels. Dit is nie anglisismes wat Afrikaans verdring nie, dit is politieke en sosiale besluite van die staat en van Afrikaanssprekers self wat Afrikaans se toekoms verdring. Afrikaanssprekende kinders wat in Engelse skole geplaas word, ouers wat nie Afrikaanse boeke lees nie en net Britse skrywers en uitgewers aan die lewe hou, gebruikers wat inligting uit woordeboeke plagieer eerder as om die woordeboek te koop, die vorige regering se verwonding van Afrikaanse met allerhande politieke ballas, en die huidige regering se reaksie op dié ballas, is die bedreiging. "Franchise" doen Afrikaans nie skade aan nie.

VivA-groete

Sophia

Lees 2167 tye Laaste modifikasie op Donderdag 18 Januarie 2018 10:30

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK