Toppunt van grammatikale kolonialisme

Geplaas deur Gerhard van Huyssteen Vrydag 20 Julie 2018
Gepubliseer in VivA;

Verlede week se top- drie politiekkorrekthede:

  • Scarlett Johansson word uit die rolverdeling van ʼn film verwyder, omdat slegs ʼn transgenderpersoon kennelik die rol van ʼn transgenderpersoon mag vertolk.
  • ʼn Klomp internetvroue speel die seksismetroef toe die Nadal-Djokovic-semifinaal noodgedwonge oorloop na die Saterdag en geskeduleer word vir ʼn uur voor die vrouefinaal.
  • Ter plaatse lyk dit asof ons voortaan nie meer van die Zulu’s/Zoeloes mag praat nie, maar eerder van die amaZulu/AmaZulu. Só blyk dit in ieder geval op SABC News se webwerf.

Dit is oor laasgenoemde wat ek dit vandeesweek wil hê.

Kyk, Suid-Afrikaanse tale loop staan leen mos maklik by mekaar. Ons het poetoe, impi en indaba by isiZulu geleen, en isiZulu het itafula (‘tafel’) en idolobha (‘dorp’) by ons gekry. Lekker gesellig, #koembaja en al daai.

Kan jy jou voorstel ek as Afrikaanse taalkundige gaan sê vir die isiZulusprekers/-skrywers/-subredakteurs: “Nee, nee, nee, julle mag nie itafula skryf nie, want dit is nie hoe ons dit in Afrikaans skryf nie. Julle moet asseblief tafel skryf, en onthou die meervoud is tafels, nie amatafula nie. Baie dankie!”

Om vir ʼn ander taal voor te skryf wat jy mag leen en wat nie, en hoe jy dit moet leen as jy dit leen, is vir my die toppunt van grammatikale kolonialisme. Jy gaan druk jou taalvlaggie daar in Andermansland.

Wanneer woorde uit ʼn ander taal geleen word, word dit gewoonlik volgens die Afrikaanse sisteem aangepas. Geen omroeper sê die naam van die stad Barcelona soos die Katalane dit sê nie. Ons skryf Rusland, Swede en Japan, nie Росси́я, Sverige en 日本 nie. Is daar rede om anders op te tree as ek by ʼn mede-Suid-Afrikaanse taal gaan leen?

Daar is gewoonlik twee hoofargumente.

Eerstens, ons leen al woorde soos impi en indaba mét hulle prefikse (daardie i- wat vooraan staan), waarom nie dan ook amaZulu met sy prefiks nie? Daar is ʼn baie spesifieke fonologiese rede: Afrikaans het nie die konsonantklusters [mp] en [nd] aan woordbegin nie, en daarom leen ons nie *mpi en *ndaba nie, maar eerder die vorme wat inpas by die Afrikaanse sisteem. Dit verklaar dan ook hoekom ons gewoon poetoe het en nie byvoorbeeld *oepoetoe (< uputhu) nie; Zoeloe of Zulu en nie amaZulu nie.

Tweedens, ons moet respek toon deur die korrekte prefikse by taalname, plekname, name van volke, ensovoorts te gebruik. Ek staan enigsins simpatiek teenoor hierdie argument, gewoon omdat ek ʼn hoë premie plaas op wedersydse respek. Ek was daarom nog altyd ʼn voorstander van die taalnaam isiZulu as wisselvorm van Zoeloe en Zulu. Dit neuk nie met ons taalsisteem nie, vat niks weg van niemand nie en bestaan naas ander vorme.

Maar amaZulu is effens anders, want wat word dan van die enkelvoud en/of meervoud? Is dit umZulu met meervoud amaZulu, of umZulu met meervoud umZulu’s? Mag ek ʼn lidwoord en/of besitspartikel voor die woord gebruik of nie? Is Goodwill Zwelethini koning van die amaZulu of net koning amaZulu? En wat dan van Zoeloeland (soos in die naam van die universiteit)? Hoekom nog vasklou aan daardie koloniale -land-gedeelte in die naam? Dit moet tog slegs kwaZulu wees, soos in Universiteit kwaZulu of dalk Universiteit van kwaZulu? Of mag ons dit wel aanpas vir die Afrikaanse skryfsisteem? Universiteit van Kwazoeloe waar Amazoeloe in Iesiezoeloe kan studeer? Die grammatikale vrae is eindeloos.

En ewe belangrik, gaan die isiZulusprekers dan nou ophou om van IsiBhunu (‘taal van die Boere’) te praat? Gaan hulle wegdoen met isikhulumi sesiBhunu en voortaan slegs die woord Afrikaansspreker gebruik wanneer hulle isiZulu praat of skryf?

Die put is donker en diep as ons aan mekaar se grammatikas wil begin torring …

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 20 Julie 2018 verskyn. 'n Langer Engelse weergawe het op 12 Julie 2018 op Huffington Post SA verskyn.

Beeld logo

Lees 814 tye

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK