Het jy mudita, of moet jy manja vir jou merak?

Geplaas deur Sophia Kapp Donderdag 20 September 2018
Gepubliseer in Nuus;

Kry vandag van VivA-gebruiker Chantél Vervalle ʼn interessante navraag: Het ons ʼn woord, ʼn enkele woord, in Afrikaans wat dieselfde beteken as mudita? Gelukkig stuur sy die definisie saam, want ek het geen idee wat dit beteken nie.

Mudita, laat sy weet, is ʼn Sanskrit-woord en word op Wikipedia gedefinieer as vreugde. Maar dis vreugde van ʼn baie bepaalde geaardheid. ʼn Simpatieke vreugde. ʼn Meelewende vreugde. Die soort vreugde wat jy ondervind wanneer ander presteer of vooruitgaan of bevoordeel word sonder dat jy iets daaruit te kry, soos ʼn grootmens wat staan en kyk hoe ʼn kind iets regkry sonder dat die kind se prestasie enigiets oor die grootmens sê. Dis ʼn selfafleggende vreugde, heeltemal na buite gekaats. Vreugde wat lekkerkry oor ʼn ander se sukses, sonder enige eiebelang. Suiwer vreugde.

Ons het nie so ʼn woord nie, antwoord ek. Dis jammer, want dis ʼn pragtige konsep. En dis tekenend dat ons die woord het vir die lelike kant van dieselfde munt – leedvermaak – waar ander tale die Duitse woord Schadenfreude daarvoor moes leen. Ons ou volkie kan ons mos aljimmers so oor ander se swaarkry verkneukel.

Die navraag het my wel aan die wonder gesit oor sulke "onvertaalbare" woorde. Daar is al sulke ondersoeke gedoen na moeilike vertaalekwivalente, maar dan is ons gewoonlik aan die soek na Afrikaanse woorde wat moeilik in ander tale vertaal. Die verstekantwoord op so ʼn ondersoek is gewoonlik kosterme (ons is afgesien van leedvermakerig ook lief vir eet) en ons spring dadelik weg met ʼn hele rits spyskaartitems wat ons meen eg Afrikaans is: melktert, boerewors, biltong, koeksisters. En dan die immergroen "sommer" en "mos" wat al in amper elke Suid-Afrikaanse taal vastrapplek gekry het, juis omdat dit so lekker sê en nie wil vertaal nie: "I'll mos sommer klap you, hey!"

Ons gee nie vreeslik aandag na die ander kant toe nie – die onvertaalbares uit ander tale (dis nou natuurlik buiten Engels) – want dis mos maar eintlik vertalers se probleem. Dit is ʼn probleem, maar dis darem ʼn lekker een. Vir my is dit soos om ʼn blink steentjie in ʼn bergstroom te ontdek en ʼn oomblik daarmee in ʼn mens se hand te sit terwyl jy dit bewonder: Dit het kleur en diepte, en as ʼn mens dit vashou, sien jy die sonlig daarin. Dis ʼn kosbaarheid, en ek kan my daaraan verwonder al weet ek dis nie myne om te hou nie.

Ek het self onlangs in ʼn manuskrip met so ʼn woord te doen gehad: saudade, uit Portugees. Dit verwys na ʼn baie diep verlange, ʼn soort melancholiese nostalgie na ʼn tyd wat nie weer sal wees nie of ʼn persoon wat nie meer deel is van ʼn mens se lewe nie. "Die liefde wat agterbly" word dit soms genoem. Dis meer as hartseer of ʼn gemis, want dit sluit ook die blydskap in dat ʼn mens dit wel kon ervaar, en ʼn behoefte om die vreugde weer te kan beleef. Die naaste wat ʼn mens seker in Suid-Afrika daaraan sal kom om dit te verklaar, is die gevoel wat ouers het vir kinders en kleinkinders wat in die buiteland woon: Dis ʼn gemis, ʼn vreugde, ʼn trots, ʼn berusting, ʼn opgewondenheid oor ʼn weersiens, en ʼn aaklige, hartverskeurende leegheid, alles ineen.

Hier is ʼn kort lysie van nog sulke onvertaalde, onvertaalbare woorde wat my effe jaloers maak op die tale wat hulle uitgedink het, want hulle is darem bitter nuttig en beskrywend:

Fernweh (Duits) – verlange of heimwee na ʼn plek waar ʼn mens nog nooit was nie

Backpfeifengesicht (Duits) – ʼn gesig wat 'n vuis daarin nodig het (daarvoor het ons darem in Afrikaans 'n kom-moer-my-gesig)

komorebi (Japannees) – sonlig wat deur die bome se blare filter

kyoikumama (Japannees) – ʼn ma wat haar kinders boelie om akademies te presteer

sobremesa (Spaans) – die tyd wat ʼn mens aan tafel bestee nadat die kos op is, maar die geselskap steeds vloei

duende (Spaans) – die eienaardige bekoring wat ʼn kunswerk op ʼn mens het

gökotta (Sweeds) – om vroeg op te staan en buitentoe te gaan sodat ʼn mens die voëls kan hoor sing

lagom (Sweeds) – nie te min nie, nie te veel nie, net reg

trepverter (Jiddisj) – ʼn slim antwoord waaraan jy dink oomblikke nadat dit te laat is om dit te gebruik

flâner (Frans) – die handeling om in die strate van Parys rond te stap met geen ander doel nie as om die skoonheid van die stad in te drink

listopad (Russies) – vallende blare

goya (Urdu) – wanneer die sogenaamde "suspension of disbelief" wat ʼn leser by ʼn goeie storie ervaar so sterk word dat die fantasie ʼn werklikheid word

kilig (Tagalog) – die skoenlappergevoel wat jy kry wanneer jy besef jy is besig om op iemand verlief te raak

hyggelig (Deens) – ʼn gesellige, warm, intieme, gemaklike, gemoedelike oomblik, gewoonlik voor ʼn kaggelvuur en gewoonlik een waarin daar alkohol betrokke is

ya'aburnee (Arabies) – letterlik "jy begrawe my"; iets wat jy sê vir iemand wat vir jou so kosbaar is dat dit ondenkbaar is om die lewe sonder die persoon voort te sit

utepils (Noorweegs) – om buite in die son te sit en bier drink

merak (Serwies) – ʼn gevoel van vervulling en eenwees met die heelal, wat ʼn mens kry uit die eenvoudige vreugdes van die lewe

psithurism (Grieks) – die klank van blare wat in die wind ritsel

uitwaaien (Nederlands) – ʼn wandeling wat ʼn mens onderneem om van spinnerakke ontslae te raak

tampo (Filippyns) – om liefde van iemand te weerhou wat jou gevoelens seergemaak het

manja (Maleis) – stroperige, koketterige gedrag van vrouens wat mans sover wil kry om aan hulle aandag te gee of hulle te pamperlang

chai-pani (Hindi) – geld wat aan iemand, gewoonlik ʼn staatsamptenaar, gegee word om iets gedoen te kry

won (Koreaans) – ʼn onwilligheid om ʼn illusie te laat vaar

hanyauku (Rukwangali (ʼn Namibiese taal)) – om op jou tone oor warm sand te hardloop

kaapshljmurslis (Litous) – die vertrapping op openbare vervoer tydens spitstyd

házisárkány (Hongaars) – letterlik "binnenshuise draak"; ʼn ongedurige, neulende verhoudingsgenoot

 

Mag jy vanmiddag die kaapshljmurslis oorleef sonder dat dit jou chai-pani kos, en mag jy betyds by die huis kom sodat jy nog kan uitwaaien en kan luister na die psithurism en kyk vir die komorebi, en dan nog voor aandete ʼn utepils kan inpas. Mag jy tydens jou sobremesa weet dat jy lagom het, en mag die hyggelig jou házisárkány so mak hê dat jy nie hoef te manja om weer kilig te voel nie. Merak vir jou toegewens!

VivA-groete

Sophia

Lees 1836 tye Laaste modifikasie op Donderdag 20 September 2018 16:00

1 kommentaar

  • Kommentaarskakel Christiaan Botha Vrydag 21 September 2018 10:06 geplaas deur Christiaan Botha

    Pragtig verwoord. Kosbaar. Baie dankie.

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK