Is jou aartappel ’n ertappel?

Geplaas deur Jana Luther Vrydag 13 September 2019
Gepubliseer in VivA;

aartappelVleis, rys en aartappels. Groenbone met aartappel, ’n stukkie skaap daarin, of nie.

Of jou aartappel nou ’n ertappel is, of jou ertappel ’n aartappel. Terwyl Dawid elders die wortels grawe, spit ek vandag dié eetbare knol, Solanum tuberosum (familie Solanaceae), uit.

’n Sakkie aartappels. Middelslagaartappels, dwergaartappels. Eet-, kook-, braaiaartappels. Jong aartappeltjies uit die tuin, in die skil gekook en met knoffelbotter aangeklam. Kapokaartappels. Aartappelgnocchi met saliebotter. Aartappelslaai. Kraakbros skyfies en wiggies. Koue aartappels, “bleekblou om die kiewe” (George Weideman). Gebakte aartappels. Aartappels op hul beste, in hul eie baadjies.

Ovaalvormige Vanderplank, met sy vlak ogies, se wit vleis word tjips. Buffelspoort se ronde knol gaan oond toe. BP1 is ferm, deug vir als, van pot tot oond. Lang geel Mondial is reg vir die tafel. Up-to-date blus ligroom by bak en fynmaak.

Meer as 8 000 soorte in meer as 130 lande, sê Wikipedia. Ná koring, mielies en rys is die aartappel die wêreld se belangrikste verbruikersgewas.

“Stapels aartappels” “onder in die kelder” is deel van Julian de Wette se “familieportret”. “Sondagoggend tien-dertig” wag Wopko Jensma se “skaapkop en gebakte ertappels gereed vir groot eet”. “Die vlieë sit vas in die aartappelslaai en ons eet daai skaapribbes dat die vet spat,” dig Toast Coetzer.

“Aartappel”, wat ons meestal met ’n kort “a” uitspreek. Van waar dié naam?

Van die aarde, nes “aarbeie” ook. In Frans: “pomme de terre”, appel van die aarde, vrug uit die grond.

Wanneer “aarde” in Afrikaans die eerste lid van ’n samestelling is, val die slot-“e” weg, word dit “aard-” of “aart-”, soos in “aardbewing”, “aardrykskunde”, “aartappel”. Uit Europa kom ook die dialektiese variante “erd(e)-” of “ert-”: “erdepot”, “erdvark”, “ertappel”.

“Aartappel” of “ertappel”? Enigeen, sê die AWS. Albei is ewe reg. Ook in aartappelbrandewyn, aartappelbrood, -koekies, -pasteie ... Maar pasop. Van te veel aartappels kom ’n aartappelbuik.

Dan liewer aartappels – gate – in kouse en sokkies. Of in streekstaal “aartappel” vir ’n horlosie: Wat sê jou aartappel? Hoe laat is dit? Tyd vir aartappels braai, tyd vir vry.

Lyk dit of jy ’n aartappel in iemand kan gaarmaak? Dan is sy ontsteld. Dalk ’n ongeskilde, ongeskraapte, ongesouste aartappel, ’n ru, ongepoetste, ongemanierde vent se skuld?

As ’n mens aartappels in iemand se ore kan plant, kort hulle seep en ’n waslap.

Skil jy jou aartappels twee keer? Dan is jy deeglik. Doen jy dit nie? Dan doen jy iets een maal en klaar.

Aartappel leen sy naam ook uit: Aartappelskilpadjies en -vlooie is swartrooi insekte en blinkswart kewertjies; die aartappelbovis ’n vuisgroot gifpaddastoel wat soos ’n aartappel lyk.

Veelsydig is hy, ja, dié knol in die kombuis. Vir seker geen “couch potato” nie.

Op Afrikaans se rusbank is die opskeploerders die sofapokkel en die stoelpatat.

Aaa, die patat. Ook patatta, soms patata, selfs batata genoem, sê die WAT. Dié is geen aartappel nie, maar die meerjarige rankplant Ipomoea batatas (familie Convolvulaceae) wat deur middel van ranke of steggies voortplant. Dun stingels wat slingerend groei met tregtervormige pienkerige, perserige blommetjies en die verdikte, knolagtige wortels wat op ons tafels beland.

’n Sak patats. ’n Erdebak vol rooi patats. Patats met stampmielies. Heel in die oond gebak. In skywe gestowe, deurskynend soos glasstukke. Bruingebraai, drywend in ’n soet bottersous. In lae gepak met nartjieskil, bo-oor ’n strooisel fyn kaneel.

Op Hewitt Visser (vader Bonaventure Hinwood) se “Sabbat” kom “oom Dries en tant Bes” vir ete: “skaapboud, rys, patats, pampoen, droëperskes, kool, daarna vars vrugteslaai en roomys. “By die Sondagmiddagmaal” van Martjie Bosman is daar “pampoene, patats en ertjies, gepluk, geskil, gekook”.

“Jy smul aan borriepatats en, gesmoor of gerook, voel jy in jou die eerste snoek wat loop” (D.J. Opperman in “Grondstowwe by die siklus van seisoene”).

 

 

X en Y probeer nog hul geheim bewaar, hul skandes toesmeer, dan is die hele mandjie patats klaar uit in Huisgenoot. Veral as dit nie net ’n patat, ’n skinderstorie, is nie, maar die reine waarheid.

“Patat” word soms as bynaam gebruik: “Kom hier, patat.” “Ouma se aspatat!”

Ook as uitroep: “Patat! Dis waar wat jy sê.”

In Chris Barnard se Paljas val Bertie soos ’n sak patats oor Emma. ’n Sak patats is swaar.

Waar iemand ’n moeilike situasie, ’n probleem vermy, word ander met die sak patats gelaat, met die warm patat.

Waar twee mense saam is en nie luister nie, nie hoor nie, raak hulle uiteindelik stil. Wurgpatat in die keel.

’n Verkorte weergawe van die eerste deel van hierdie blog, oor aartappels, verskyn op 13 September 2019 in die rubriek Woordwisseling in Beeld logo 

Lees 1010 tye Laaste modifikasie op Vrydag 13 September 2019 10:46
Meer in hierdie kategorie: « Nuut in AWEA: Junie tot Augustus

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK