VIVA SE BLOGS

“Nee, mamma, nee!”: Ontkenning in Afrikaans I

Geplaas deur Stefan van Zyl Woensdag, 03 Februarie 2021
Gepubliseer in Nuus;

Geskryf deur dr Stefan van Zyl

 

Ontkenning/Negativering (oftewel die omskakeling van ʼn positiewe sin na ʼn negatiewe sin) neem in Afrikaans verskeie vorme aan waarvan die “dubbel negatief” die bekendste vorm is. Hoewel sommige hedendaagse Afrikaanse sangers neig om die bestaan van dubbele ontkenning in hul lirieke te ontken (en dit dan heel nonchalant aan digterlike vryheid toe te skryf), is hierdie grammatikale struktuurreël steeds ononderhandelbaar in moderne Standaardafrikaans.

Die nienie-ontkenningskonstruksie word meestal gebruik om ʼn sin te negativeer:

  • Hulle gaan nie in die koor sing nie.

In die voorbeeldsin is die eerste nie ʼn ontkenningsbywoord, terwyl die tweede nie ʼn partikel, meer spesifiek ʼn ontkenningspartikel, genoem word. (Hierdie woordsoortindeling word behoorlik bespreek en gemotiveer in VivA se Afrikaanse skoolgrammatika (ASG), gratis toeganklik via ons Taalonderrigportaal op ons webblad.)  ʼn Partikel word in ASG omskryf as ʼn woord sonder eie betekenis wat saam met ander woorde optree om 'n bepaalde grammatikale konstruksie te vorm. Die ontkenningspartikel nie lyk vormlik soos die ontkenningsbywoord nie, maar verrig ʼn ander grammatikale funksie. In die voorbeeldsin maak die eerste nie die sin ontkennend en die tweede nie maak dit grammatikaal.

Dit is moontlik om in sekere ontkenningsinne die ontkenningspartikel weg te laat. Dit lyk asof dit veral in kort sinne gebeur waarin daar nie ʼn direkte of indirekte voorwerp of adjunkte voorkom nie:

  • Ons vertrou hulle nie.
  • Ek glo jou nie.
  • Dit help alles niks.
  • Moenie!

Benewens nie is daar ook ander ontkenningswoorde soos nêrens, niemand, niks, nimmer, nóg … nóg, nooit, geen/g’n, geeneen, geensins:

  • Die studente kan hul handboeke nêrens vind nie.
  • Niemand het my daarvan gesê nie.
  • Carla het niks gedoen nie.
  • Hulle sal dit nimmer van hom dink nie.
  • Nóg Herman nóg Gabriël weet daarvan.
  • Die kinders het nooit van haar gehou nie.
  • Kunstenaars het tans geen geld nie.
  • Geeneen kon dit weet nie.
  • Dit was geensins nodig nie.

In die voorbeeldsinne hier bo kom daar nooit ʼn ekstra bywoordelike nie ná die ontkenningswoord nie, en word die ontkenningspartikel gewoonlik aan die einde van die sin geplaas.

Die woorde geen/g’n wat voor ʼn naamwoord voorkom, is beide ontkenningslidwoorde. So ʼn ontkenningslidwoord dui aan dat die naamwoord ʼn afwesige entiteit benoem:

  • Kunstenaars het tans geen geld nie.

G’n kan egter ook as ʼn bywoord optree wat glad nie kan vervang. In so ʼn geval tree nie voor ʼn naamwoord op nie, byvoorbeeld:

  • Werner is g’n ʼn kundige op mediese gebied nie!

Wat geen betref, is daar ook uitsonderings waar die ontkenningswoord nie gewoonlik nie gebruik word nie:

  • Die gereedskap is van geen nut.
  • Dit is van nul en gener waarde.
  • Geen toegang (dus ʼn geentoegangbord)
  • Die regering het ʼn beleid van geen verdraagsaamheid teenoor dronkbestuurders.

Die posisie van die ontkenningswoord en ontkenningspartikel in ʼn simplekse sin is belangrik, want die plasing van die eerste nie kan die betekenis van ʼn sin verander. Die outeur van die teks moet dus oplet presies watter deel van die sin ontken word:

  • Johann gaan nie volgende week sy motor by sy broer kry nie. (Johann gaan die motor op ʼn ander tydstip kry.)
  • Johann gaan volgende week nie sy motor by sy broer kry nie. (Johann gaan wel iets anders kry.)
  • Johann gaan volgende week sy motor nie by sy broer kry nie. (Johann gaan wel die motor by iemand anders kry.)
  • Johann gaan volgende week sy motor by sy broer nie kry nie. (Effe vreemd, maar moontlik. Dalk gaan hy die motor daar los.)

In sommige formele tekste, veral in regstaal en in notules en dergelike dokumente, word die ontkenningspartikel-nie in ʼn sin vorentoe geskuif om die betekenis te verhelder:

  • Die aansoek moet nie later nie as 14 Februarie ingedien word.

In die volgende aflewering in hierdie reeks blogs oor ontkenning in Afrikaans, word die hantering van ontkenning in komplekse sinne van naderby beskou.

VivA-groete

Stefan

Bronne:

Brink, N. & Kapp, S. 2020. Ontkenningslidwoorde. VivA Taalonderrigportaal.

Carstens, W.A.M. 2018. Norme vir Afrikaans: Moderne Standaardafrikaans. Pretoria: Van Schaik.

Fouché, N. & Kapp, S. 2020. Partikels. VivA Taalonderrigportaal.

Müller, D. & Pistor, S. 2016. Skryf Afrikaans van A tot Z: die essensiële gids vir taalgebruikers. Kaapstad: Pharos.

Lees 1032 tye Laaste modifikasie op Maandag, 08 Februarie 2021 11:13

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.


NUUSARGIEF

FACEBOOK