VIVA SE BLOGS

“Kinders, moenie in die water mors nie”: Ontkenning in Afrikaans II

Geplaas deur Stefan van Zyl Donderdag, 18 Februarie 2021
Gepubliseer in Nuus;

In die vorige aflewering van hierdie reeks blogs oor ontkenning in Afrikaans, is die ontkenningsbywoord, ontkenningspartikel, ontkenningswoorde en ontkenningslidwoord van naderby beskou. (Hierdie woordsoortindeling word behoorlik bespreek en gemotiveer in VivA se Afrikaanse skoolgrammatika (ASG), gratis toeganklik via ons Taalonderrigportaal op ons webblad.)

In hierdie aflewering kom ontkenning in veelvoudige en saamgestelde sinne, sowel as die onnodige gebruik van ontkenning saam met sekere werkwoorde en voegwoorde, aan bod.

Alvorens die negativering van veelvoudige en saamgestelde sinne hanteer word, herinner ek net eers aan die negativering van enkelvoudige sinne (een subjek, een gesegde en een objek):

  • Hulle gaan in die koor sing. (positief)
  • Hulle gaan nie in die koor sing nie. (negatief)

In veelvoudige sinne (twee hoofsinne en ʼn voegwoord) word elke hoofsin wat genegativeer word soos ʼn enkelvoudige sin behandel:

  • [Hulle gaan nie in die koor sing nie], want [hulle is nie gevra nie].
  • [Die koor is nie genooi nie], en daarom [sal hulle nie ʼn uitvoering gee nie].

Wat saamgestelde sinne (hoofsin met ʼn bysin; twee gesegdes) betref, hang die aantal en plek van die ontkenningswoorde af van watter sinsdeel genegativeer word. Slegs die sinsdeel (hoofsin of bysin) wat genegativeer word, kry ontkenningswoorde:

Negativering van die bysin:

Hoofsin                                                Bysin

  • Die koor sal kom sing as daar ʼn solis is.
  • Die koor sal kom sing [as daar nie ʼn solis is nie].

 

Indien slegs die hoofsin negatief is, kom een nie gewoonlik in die hoofsin voor en die tweede nie aan die einde van die bysin:

  • Die koor het nie laat weet [dat hulle kom] nie.
  • Dit is nie die bladmusiek [wat ons gister bestel het] nie.

Soms word die tweede nie om stilistiese redes wel vroeër in die sin geplaas:

  • Hulle het nie geweet nie [dat dit juis vir hulle gereël is].

Teenoor:

  • Hulle het nie geweet [dat dit juis vir hulle gereël is] nie.

In sekere sinne kan ʼn foutiewe opeenstapeling van ontkenningswoorde foutiewe betekenisse tot gevolg hê. Werkwoorde met ʼn inherente negatiewe betekenis soos afgeraai, belet, keer, ontken, ontmoedig, verbied, verhinder, verhoed en voorkom het reeds ontkennende waarde. As ʼn mens ontkenningsbywoorde saam met hierdie werkwoorde gebruik, gee dit aan die sin ʼn betekenis wat ʼn mens dalk nie bedoel nie:

  • ?Die landsburgers word afgeraai om nie musiekkonserte by te woon nie. [Hulle moet die musiekkonserte bywoon.]
  • ?Mense sonder maskers word belet om nie die perseel te betree nie. [Hulle moet die perseel betree.]
  • ?Hy het ontken dat die virus nie bestaan nie. [Hy sê die virus bestaan.]
  • ?Drankwinkels is verbied om nie alkohol te verkoop nie. [Hulle moet alkohol verkoop.]
  • ?Die nasionale inperkingsregulasies probeer verhoed dat mense nie siek word nie. [Hulle wil hê mense moet siek word.]
  • ?Sy wou voorkom dat dit nie gebeur nie. [Sy wou hê dit moet gebeur.]

Vergelyk bostaande voorbeelde met die korrekte vorme hier onder:

  • Die landsburgers word afgeraai om musiekkonserte by te woon.
  • Mense sonder maskers word belet om die perseel te betree.
  • Hy het ontken dat die virus bestaan.
  • Drankwinkels is verbied om alkohol te verkoop.
  • Die nasionale inperkingsregulasies probeer verhoed dat mense siek word.
  • Sy wou voorkom dat dit gebeur.

Sommige voegwoordelike bywoorde, soos mits, tensy, voordat en sonder moet ook omsigtig saam met ontkenning gebruik word. Dit is nie sommer outomaties verkeerd nie, maar hierdie bywoorde stel ʼn voorwaarde, en die ontkenning kan die hele betekenis wat oorgedra word, omverwerp:

  • ?Ons gaan nie die werk klaarkry nie, mits ons die naweek werk.
  • ?Tensy hy nie sy sokkies optrek nie, sal hy druip.
  • ?Die koor kan nie begin oefen voordat hulle nie bladmusiek ontvang het nie.
  • ?Die musiekvereniging kan nie meer die plaaslike orkes onderhou sonder dat weldoeners nie ʼn finansiële bydrae lewer nie.

Vergelyk bogenoemde met die korrekte vorm:

  • Ons gaan die werk klaarkry, mits ons die naweek werk.
  • Tensy hy sy sokkies optrek, sal hy druip.
  • Die koor kan nie begin oefen voordat hulle bladmusiek ontvang het nie.
  • Die musiekvereniging kan nie meer die plaaslike orkes onderhou sonder dat weldoeners ʼn finansiële bydrae lewer nie.

Hierdie laaste klompie voorbeelde glip maklik in ʼn teks deur as ʼn mens nie pertinent daarop bedag is om hulle behoorlik te bekyk nie. Ervare praktisyns weet al om hierdie woorde in ʼn teks raak te sien, en dan spesiaal aandag te gee aan die sinskonstruksies waarin hulle optree.

In die derde en laaste aflewering van hierdie reeks blogs oor ontkenning in Afrikaans word ander interessante ontkennings-/negativeringsverskynsels van naderby beskou.

VivA-groete

Stefan

Bronne:

Carstens, W.A.M. 2018. Norme vir Afrikaans: Moderne Standaardafrikaans. Pretoria: Van Schaik.

Müller, D. & Pistor, S. 2016. Skryf Afrikaans van A tot Z: die essensiële gids vir taalgebruikers. Kaapstad: Pharos.

Ponelis, F.A. 1979. Afrikaanse sintaksis.  Pretoria: Van Schaik.

Lees 545 tye

kommentaar

  • Kommentaarskakel
    Annamarie Fourie
    Annamarie Fourie
    Donderdag, 11 Maart 2021 10:05

    Baie interessant. Dankie!

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.


NUUSARGIEF

FACEBOOK