VIVA SE BLOGS

“O moenie huil nie, o moenie treur nie”: Ontkenning in Afrikaans III  

Geplaas deur Stefan van Zyl Woensdag, 10 Maart 2021
Gepubliseer in Nuus;

Trefwoorde: sintaksis; sinsontleding; sinstipe; ontkenning; negativering

In die vorige blogs in hierdie reeks het ek geskryf oor hoe ontkenningsinne in Afrikaans lyk  en oor die onnodige gebruik van ontkenning saam met sekere werkwoorde en voegwoordelike bywoorde.

In hierdie laaste aflewering kyk ek na die gebruik van leestekens saam met die ontkenning, en na wat ʼn mens met ontkenning in Afrikaans kan doen.

 

Leestekens: Komma

 Wanneer nie tussen twee werkwoorde van verskillende sinsdele staan, word ʼn komma ná die nie geplaas:

  • Aangesien hy nie die reëls nakom nie, diskwalifiseer ons hom.
  • Dieselfde persoon wat eers nie met haar wou praat nie, wil nou haar beste vriend wees.

 

Skryftekens: Koppelteken

 In samestellings met die voorvoegsel nie word daar slegs ʼn koppelteken gebruik indien dit leesbaarheid sal verbeter:

  • nie-eenstemmig maar nieallergies

 In samestellings met nie en ʼn eienaamwoord word ʼn koppelteken wel gebruik:

  • nie-Engels maar Niestandaardengels
  • nie-Christelik
  • nie-Kommunisties

 

Ander verskynsels

Geen nie word saam met nógnóg gebruik nie:

  • Die gehoor het nóg gelag nóg gehuil.
  • Die vrou het (nóg) kind nóg kraai.

Nie word wel saam met oppas/pas op en sorg gebruik:

  • Oppas dat jy nie afval nie.

Niks as deel van ʼn onderwerp met om te word nie deur ʼn nie gevolg nie:

  • Om niks te sê, is ook ʼn antwoord.

 

Negatiewe vraagstelling

Negativering in Afrikaans is, soos feitlik alle taalgebruik, konteksgebonde. Dit is daarom belangrik om bewus te wees van die feit dat die hoorder/leser se interpretasie van ontkenningstrukture intrinsiek deel raak van die betekenis. Die spreker/skrywer moet dus bedag wees daarop dat die manier waarop negativering in die sin aangewend word, die ontvanger van die boodskap kan verwar, en die onus is dan op die spreker/skrywer om die verwarring vroegtydig uit te skakel.

ʼn Voorbeeld van so ʼn verwarrende negatiewe vraag is:

  • Het jy nie jou huiswerk gedoen nie?

Hierdie sin is wel in die ontkenning, maar dit druk meer uit as net ʼn negatief. Die spreker/skrywer druk ook hier ongeloof en miskien irritasie uit. Indien die persoon aan wie die vraag gestel word slegs ja of nee antwoord, is dit onduidelik waarop daar gereageer word, en daarom is dit beter om die antwoord behoorlik toe te lig:

  • Nee, ek het nie my huiswerk gedoen nie.
  • ?Ja, ek het nie my huiswerk gedoen nie.

In bostaande voorbeeld is die eerste sin ook meer natuurlik omdat dit die betekenis wat normaalweg met negativering oorgedra word, behou: Het jy iets gedoen? Nee, ek het die ding nie gedoen nie. As die ontvanger van die boodskap bevestigend antwoord (met “ja”) weet ʼn mens nie wat hy of sy nie, want die oorspronklike uiting was nie ʼn stelling wat bevestig kan word nie.

Jean-Marie Potgieter (2018) skryf uitvoerig in haar magisterverhandeling, ʼn Minimalistiese analise van ekspletiewe negativering in Afrikaans, oor die verskillende soorte nee-konstruksies in Afrikaans en die verskillende betekenisse wat dit kan aanneem. ʼn Volledige bespreking van hierdie konstruksies val egter buite die bestek van hierdie blog.

Fritz Ponelis gee in sy seminale werk Afrikaanse sintaksis (1979) verskeie funksies wat ontkenningsinne kan verrig. Vervolgens gee ek interessantheidshalwe ʼn kort oorsig met voorbeelde van die belangrikste funksies:

Retoriese funksie

  • Laat dit ʼn mens nie aan Europa dink nie? (Dit laat ʼn mens aan Europa dink.)
  • Is ʼn gesonder leefstyl nie beter as slegte gewoontes nie?

Uitroepfunksie 

  • Is dit nie pragtig nie! (Dit is pragtig.)
  • Het dit nie ʼn bitter smaak in ʼn mens se mond gelaat nie!
  • Kos vleis nie deesdae verskriklik duur nie!

Uitroepe wat ingelei word deur wat en waar kan sowel ʼn positiewe as negatiewe vorm hê:

  • Wat ʼn lieflike konsert was dit!
  • Wat ʼn lieflike konsert was dit nie!

Versoekfunksie

By versoeke het ontkenningsvorme ʼn versagtende uitwerking:

  • Wil jy nie maar vergeet en vergewe nie?
  • Sal jy nie asseblief die koppie daar neersit nie?

Daar word voorts ook onderskei tussen ontkenningsversagters en ontkenningsversterkers.

Ontkenningsversagters is woorde wat op die ontkenningsvorm volg en help om die ontkenning te versag:

  • Die land kan nie bra/eintlik/juis die bevolking dra nie.

Die maatwoord veel kan ook as ontkenningversagter gebruik word:

  • Sy het nie veel met die saak te doen gehad nie.
  • Ek het nie veel ooghare vir hom nie.

Positiewe sinne met woorde soos kwalik/min/weinig kan ook die waarde van ontkenningsversagters hê:

  • Hul gedrag het kwalik verander. (Hul gedrag het nie eintlik verander nie.)
  • Daar is weinig wat hulle daaraan kan doen. (Daar is nie veel wat hulle daaraan kan doen nie.)

Die meeste ontkenningsversterkers word reg voor die ontkenningsvorm geplaas:

  • Hy wil om die dood/glad/geheel en al/glad en geheel en al/hoegenaamd/eenvoudig nie die werk doen nie.
  • Sy is nog lank/volstrek nie die slimste mens wat ek ken nie.

Die ontkenningsversterkers in die minste en naastenby volg egter op die ontkenningsvorm:

  • Sy is nie in die minste/naastenby daardeur geraak nie.

 

Hiermee sluit ek dan die blogreeks oor ontkenning in Afrikaans af. Hou gerus VivA se Taalonderrigportaal dop vir die afdeling oor sintaksis wat eersdaags bekendgestel word.

VivA-groete

Stefan

 

Bronne:

Die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. 2017. Afrikaanse woordelys en spelreëls. Kaapstad: Pharos.

Müller, D. & Pistor, S. 2016. Skryf Afrikaans van A tot Z: die essensiële gids vir taalgebruikers. Kaapstad: Pharos.

Ponelis, F.A. 1979. Afrikaanse sintaksis. Pretoria: Van Schaik.

Potgieter, J. 2018. ’n Minimalistiese analise van ekspletiewe negativering in

Afrikaans. Stellenbosch: Universiteit Stellenbosch. (MA-verhandeling).

Lees 771 tye

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.


NUUSARGIEF

FACEBOOK