Vrydag 21 Junie 2019 05:31

Ons – ek en jy – is die eintlike taalmakers

Hierdie 139e rubriek van my is my laaste Beeldrubriek. Want daar is mos ʼn ou oerwoudgesegde wat lui: “139 is ʼn mooi ronde getal.” En as dit nie rede genoeg is om die pen vir eers neer te lê nie, dan berus ek my graag by Langenhoven: Hoe korter jy jou kuier maak, hoe gouer sal jy weer genooi word.

In die eerste rubriek van 23 Januarie 2016 het ek geskrywe dat hierdie rubriek sal handel oor Afrikaans se taalmakers: ek en jy wat daagliks Afrikaanse e-posse skryf, die leksikograwe en terminograwe, die subredakteurs en vertalers, die skrywers van liedjies en eposse. Oor die woordwisseling van alle Afrikaanstaliges wat talig besig is om die taallig brandend te hou.

Oor ʼn tydperk van byna drie en half jaar (en meer as 650 werksuur later) het ek oor almal van ons se taalgebruik probeer skryf. En ek het – op Beeld se rug, met dankbaarheid – veel geleer. ʼn Paar van die veranderinge in my eie gedagtegoed:

Saterdag 18 Augustus 2018 09:02

Wikkel-wankel op die hakke van Engels

Die Engelse werkwoord “run”, vir wanneer ’n mens jou bene op hulle vinnigste gebruik, word in Afrikaans met die werkwoord “hardloop” vertaal. In die meeste ander betekenisse, waar ’n mens nié letterlik met jou voete hardloop nie, is “run” in idiomatiese Afrikaans “loop” of word ’n ander werkwoord gebruik. (“She runs the shop” – “Sy bestuur die winkel.”)

Donderdag 28 Desember 2017 08:03

Hou julle lekker vakansie? “Ons doen!”

deur Fred Pheiffer

 

Wanneer dié taalverskynsel begin kop uitsteek het, sal ’n mens net met uitgebreide taalopnames kan vasstel, maar dit het waarskynlik ná die eeuwisseling begin. In navolging van Engelse uitdrukkings soos “I do” en “It does” het veral jonger Afrikaanssprekendes “Ek doen” en “Dit doen” begin sê. Dit kom neer op ’n uitbreiding van die sintaktiese rol van doen as werkwoord. Tradisioneel en konvensioneel was doen nog altyd en is doen steeds ’n oorganklike werkwoord. In ’n welgevormde sin benodig dit dus ’n komplement, hetsy ’n voorwerp (’n naamwoord) soos in “inkopies doen”, “sake doen” of “niks doen nie”, hetsy ’n bepaler (’n bywoord) soos in “uitstekend doen”. Derhalwe is ’n sin met doen sonder ’n komplement nie welgevormd nie.

Hoe dus nou gemaak met sinne waarin doen onoorganklik gebruik word? Iemand vra byvoorbeeld vir jou of jy van sjokolade met neute hou, en jy antwoord bevestigend: “Ek doen!” Of iemand merk op die hitte en droogte skroei alles droog, en jy stem saam: “Dit doen!” Taalpuriste sal dié soort verskynsel as volstrek anglisisties afmaak, en by elke geleentheid daarop wys en dit uit die taal probeer weer. Dat dit anglisisties is, kan nie ontken word nie. “Ek doen!” volg die Engelse patroon slaafs na en vervang in dié proses uitdrukkings soos “O ja!” of “Beslis!”, en “Inderdaad!” of “Dis nie altemit nie!”

Dinsdag 21 November 2017 20:09

Onafwendbare verandering

Fred Pheiffer, voormalige redakteur van die HAT en woordeboekmaker by OUP, skryf vir VivA oor taalverandering en die invloed van Engels op Afrikaans. 

In ’n taal buiten Engels word ’n anglisisme beskou as ’n woord of uitdrukking wat deur Engels geaffekteer is. Dit is dus ’n taalverskynsel wat die invloed – vir sommige per definisie slegte invloed – toon wat Engels op ’n taal het. In ons konteks behels dit in die besonder die invloed wat Engels op Afrikaans het. Die beïnvloeding van een taal deur ’n ander taal is egter ’n natuurlike taalproses, en is een van die algemeenste maniere waarop taalverandering plaasvind. Taalverandering kom in enige lewende, aktiewe taalgemeenskap voor, en is as sodanig onkeerbaar. Wanneer ’n taalgemeenskap onaktief raak, soos in die geval van Latyn wat geen moedertaalsprekers meer het nie, gaan die taal “dood”. Op eie bodem het die meeste van ons Khoisantale uitgesterf omdat niemand hulle meer praat nie. Party van hierdie Khoisantale is betyds getranskribeer of op band vasgelê. Soos in die geval van Latyn bestaan daar dus ’n rekord van hulle. Nietemin het dié tale nie meer aktiewe taalgemeenskappe nie, en daarom het sulke tale staties geraak. Hulle het stil gaan staan in die tyd en verander nie meer nie. 

Sondag 06 Augustus 2017 18:55

Trend toon opwaartse neiging

In die nuwe Afrikaanse woordelys en spelreëls is heelparty leenwoorde uit Engels opgeneem, maar nie sommer voor die voet, ligtelik of lukraak nie, nee. Woorde soos venue en smoothie het in #AWS2017, en ook in die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal, hulle plek ingeneem nadat hulle lank op die Taalkommissie, én op die woordeboekmakers, se dophoulyste was.

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK