Vrydag 01 Maart 2019 07:00

Dán word dit behoorlik verplebber

Die befaamde a cappella-vyftal Pentatonix het ʼn week of wat gelede hulle nuutste oormaaksel op YouTube bekend gestel: The sound of silence van Paul Simon en Art Garfunkel. Die video is in minder as tien dae reeds meer as sewe miljoen keer bekyk.

Merk ʼn vriendin van my op: “Hulle verkerk ook al wat ʼn popliedjie is!”

“Verkerk” kry jy nie in ʼn woordeboek nie, maar as jy Pentatonix se musiek ken, dan weet jy dadelik wat sy bedoel. Al hulle musiek klink mos maar dieselfde, soos hallelujaliedjies. Pragtig, maar almal met dieselfde gewydheid wat eerder op ʼn harde kerkbank as ʼn dansvloer hoort.

Vrydag 20 Julie 2018 13:48

Toppunt van grammatikale kolonialisme

Verlede week se top- drie politiekkorrekthede:

  • Scarlett Johansson word uit die rolverdeling van ʼn film verwyder, omdat slegs ʼn transgenderpersoon kennelik die rol van ʼn transgenderpersoon mag vertolk.
  • ʼn Klomp internetvroue speel die seksismetroef toe die Nadal-Djokovic-semifinaal noodgedwonge oorloop na die Saterdag en geskeduleer word vir ʼn uur voor die vrouefinaal.
  • Ter plaatse lyk dit asof ons voortaan nie meer van die Zulu’s/Zoeloes mag praat nie, maar eerder van die amaZulu/AmaZulu. Só blyk dit in ieder geval op SABC News se webwerf.

Dit is oor laasgenoemde wat ek dit vandeesweek wil hê.

Dinsdag 06 Februarie 2018 09:35

Die samestelling van samestellende samestellings

Deur Milton Webber, taalpraktisyn en vraagopsteller by Beter Afrikaans

 

Een van die vrae wat ek baie kry van deelnemers aan Beter Afrikaans, handel oor die term samestellende samestelling, wat vir baie mense na niks anders as ’n vorm van toutologie lyk nie. Nou wat is dan hierdie taalkundige term waarmee die taalghoeroes ons probeer vermaak?

Die AWS definieer ’n samestellende samestelling as ’n samestelling waarvan die bepalergedeelte bestaan uit ’n woordgroep van ’n byvoeglike naamwoord of telwoord plus ’n selfstandige naamwoord”. Met ander woorde: ’n groep woorde bestaande uit ’n byvoeglike naamwoord plus ’n selfstandige naamwoord en nog ’n selfstandige naamwoord. Die byvoeglike naamwoord moet egter op die eerste selfstandige naamwoord in die woordgroep betrekking hê, anders sou dit los geskryf word. En dit is juis hier waar mense soms kleitrap, want ons het mos op skool geleer byvoeglike naamwoorde word los van selfstandige naamwoorde geskryf. Ja, maar nie in die geval van samestellende samestellings nie.

Saterdag 21 November 2015 02:00

Bok, bokker, bokste

In informele, gesproke Slengafrikaans kan jy lekker swets: “Jou klein bokker! Bokkerof! Dit het bokkerol met jou te doen!”

Al drie hierdie woorde is opgeneem in die nuwe HAT (uitgawe 6), die redakteurs dui aan dat almal van hulle uit Engels kom, as sleng gesien moet word en as kragwoorde gebruik word. HAT sê ʼn bokker is ‘iemand wie se dade afkeurenswaardig is; vuilgoed; bliksem’, en die WAT brei hierop uit en sê dit is ʼn ‘lae, gemene vent; sodomieter’.

bokker bogger boggher

Maar vir bokker bestaan daar meerdere spellingvariante: HAT dui ook boggher aan, terwyl CTexT se tesourus in SkryfGoed 4 ook erkenning aan bogger gee.

As ons in VivA se Korpusportaal gaan soek na watter een van hierdie skryfwyses nou eintlik die meeste voorkom, sien ons ʼn baie eweredige spreiding, soos in die figuur aangedui word. Dus, bokker, bogger en boggher kom in geskrewe Afrikaanse voor – jy kan kies hoe jy dit sou wou skryf.

Maar waar op aarde kom die woord bokker vandaan? Het dit iets te doen met ʼn bok? Want ons almal weet ʼn bok is ʼn ... ja, ʼn bok is ʼn bok.

Volgens HAT en WAT het ons die woord uit Engels gaan leen; WAT sê selfs dat dit ʼn anglisisme is. Maar as jy bietjie verder soek in VivA se Woordeboekportaal, leer jy in die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (EWA) dat ons bogger eintlik uit Nederlands kry – dit is al in 1672 die eerste keer in Nederlands opgeteken. Dit is dus nie korrek om te sê dat dit ʼn anglisisme is, of dat ons dit uit Engels oorgeneem het nie.

Soos Engels het Nederlands die woord uit die Franse bougre oorgeneem, wat dit weer uit die Middeleeuse Latynse Bulgarus, Bugarus gekry het. En in die eerste van dié twee sien ons al die oorsprong mooi: Bulgarus laat jou dadelik dink aan die Afrikaanse woord Bulgaar ‘iemand wat van Bulgarye kom’. EWA bevestig dan ook dat Bulgarus die naam was vir die Bulgare wat in die Middeleeue glo berug was as ketters.

Dus, of dit nou bokker, bogger of boggher is, maak nie saak nie, jy is eintlik besig om iemand as Bulgaar uit te skel. Tsk, tsk, tsk...

[Jy kan in VivA se winkel inteken op die HAT (R400 per jaar); die WAT (R200 per jaar); die EWA (R150 per jaar); en Korpusportaal (R100 per jaar). Of kry sommer alles plus nog meer as jy VivA+-lidmaatskap koop teen R700 per jaar.] 

Vrydag 30 Oktober 2015 02:00

Paleomorfologie: Brugbaba

As ʼn ongebore baba met sy kop na bo en boudjies na onder lê, word dit in Afrikaans dikwels ʼn brugbaba genoem. Maar die puriste sê: Nee, dit is ʼn baba gebore in stuitligging. Waarom? En waar kom die woord brugbaba vandaan?

brugbaba

In Oudengels het ons die woord brēc gehad wat ‘agterstewe’ beteken het. Dié woord is by uitbreiding gebruik om na ’n kledingstuk te verwys wat jou agterstewe bedek het. Die meervoud brōc het verwys na ’n bedekking van jou bene, en daaruit het uiteindelik ons moderne woord broek ontwikkel. Aangesien die meervoudsvorm brōc in Oudengels gebruik is, sien ons vandag steeds Engelse woorde soos trousers, jeans en breeches wat slegs in die meervoud gebruik word. Ons noem sulke woorde plurale tantum, wat letterlik ‘slegs meervoud’ beteken. In Afrikaans en Nederlands het ons egter brōc oorgeneem as die enkelvoudsvorm broek.

Uit brēc het ook die moderne Engels woord breech ontwikkel wat steeds ‘agterstewe’ beteken. ’n Breech baby is dus ’n baba wat met sy agterstewe eerste gebore word (anders as die normale kop-na-onder-posisie).

As jy breech baby hardop sê, klink dit dieselfde as bridge baby. En as jy bridge baby direk in Afrikaans vertaal, kry jy brugbaba – ’n pragtige voorbeeld van sogenaamde volksetimologie!

In die uitdrukking baba gebore in stuitligging kry ons ook weer die woord stuitjie, wat in Engels vertaal kan word as breech, maar meer algemeen as coccyx. ’n Baba gebore in stuitligging is dus ’n baba wat met sy stuitjie na onder lê.

Geen van die woordeboeke in VivA se Woordeboekportaal erken brugbaba nie. Dink jy dit is ’n woord wat in Afrikaans erken moet word?

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK