Maandag 07 Januarie 2019 11:16

Krokodilvoëltjie

Deur Pieter Bosman

 I

In ’n artikel oor “Soorte neste wat voëls kan maak”, wat in ’n ou Landbouweekblad verskyn het (en ek bedoel óúd, gedateer 29 Maart 1922!), lees ek van “... die krokodilvoëltjie wat haar eiertjies in die sand lê en dit toeskop as daar mense in die nabyheid kom”.

Nou ja, wat op aarde is ’n krokodilvoëltjie? Dit klink asof die skrywer, ene P.R.G., aanvaar dat almal weet wat dit is. Miskien het die lesers van sowat honderd jaar gelede dit geweet, maar in 2018 het ek geen benul nie en kan ek nie aan P.R.G. skryf en om inligting vra nie.

Donderdag 27 Desember 2018 16:19

Bleshoenders

Deur Pieter Bosman

bleshoender

 

Die swart bleshoenders dryf verby
agter die skraal wit riet
en die hele grys vleilandskap word
vol óú verdriet
               NP van Wyk Louw, “Seekoevlei

Sondag 11 November 2018 19:13

Aasvoëls

Deur Pieter Bosman

aasvoëlHeelwat voëlname is beskrywend van die voël se voorkoms of gedrag. Dink aan oranjeborsboslaksmankwikstert, bronsvlerkdrawwertjie, bontkiewiet, ensovoorts – almal name wat amper “vanselfsprekend”, hoewel ietwat verbeeldingloos, is. Aasvoëls se naam val in hierdie groep. Hulle vreet “aas”; met ander woorde, iets wat reeds dood is. Taalkenners is onseker of die woord aasvoël ’n Afrikaanse skepping is, aangesien dit onbekend in Nederlands is (die woord gier word gebruik), tog bestaan die woord Aasvogel wel in Duits. Hoogdrawende Afrikaanssprekers gebruik ook “gier”.

Maandag 15 Oktober 2018 13:34

Nog kraaie, en die voëls in Afrikaanse vanne

Deur Pieter Bosman

Na aanleiding van my vorige artikel oor kraaie het ek verder gedink oor in watter groot mate kraaie ’n rol speel in veral die Europese kultuur. Die alombekende fabels van Aesopus (van ongeveer 600 VHJ) beskryf onder meer hoe ’n kraai water uit ’n kruik kry deur klippies daarin te gooi – gedrag wat deur hedendaagse navorsing bevestig is – en ook hoe ’n kraai ’n slinkse jakkals uitoorlê het.

Vrydag 12 Oktober 2018 20:49

Kraaie

Deur Pieter Bosman

kraaiWanneer ’n mens na die volksname van voëls kyk, val dit op dat daardie voëls wat gewoonlik naby mense leef, heelwat verskillende noemname het. Dink aan die bokmakierie, janfrederik, tiptol, ensovoorts.

Die uitsondering op hierdie reël is die kraai. In Suid-Afrika het die drie inheemse kraaie elk slegs een alternatiewe noemnaam: swartkraaikoringlandkraai; witborskraaibontkraai (mantelkraai); en withalskraairinkhalskraai.

(’n Volksnaam vir neushoringvoëls is boskraaie, hoewel hulle nie aan kraaie verwant is nie.)

Woensdag 12 September 2018 14:11

Wielewaal

Deur Pieter Bosman

Foto: WikipediaEnige boek wat die oorsprong van woorde bespreek, waarsku teen sogenaamde “volksetimologie” – dit is waar mense (leke sowel as kenners) die oorsprong van ’n woord verklaar deur na ooglopende ooreenkomste tussen woorde te verwys.

By wielewaal is die begeerte groot om in dié slagyster te trap. Elke Afrikaanssprekende kind ken die kleuterrympie waarin die woord wieliewalie voorkom, ’n vervorming van die Nederlandse woord wielewaai, wat beteken ‘om in die rondte te draai’.

Maandag 03 September 2018 20:33

Kwikkie

Deur Pieter Bosman

kwikkieEk glo daar is min mense wat nie ’n sagte plekkie vir kwikkies het nie. Hierdie voëltjie lyk altyd vriendelik en gelukkig – seker maar die stertjie wat so op en af wip. Soos Boerneef sê: “Die kwikkie stap en pik kordaat / hy’s ’n pikkie na my hart.

As kleuter is ek die wolhaarstorie vertel dat mens ’n kwikkie kan vang deur sout op sy stert te gooi. (Later aan het ek gehoor dat dit eintlik van alle voëltjies gesê word.) Wat my aan hierdie storie laat glo het, is daardie etiket op die sout waar ’n seuntjie dit wel regkry om sout oor ’n voëltjie se stert te strooi.

Die eerste deel van kwikstert, nl. kwik (soms ook kweek) beteken ‘lewendig’ en kom ook voor in kwiksilwer, verkwik en kweek(gras) – daardie lewenskragtige gras. In Engels word gepraat van the quick and the dead.

Dinsdag 28 Augustus 2018 06:42

Pediunker, peddie, nellie en wulp

Deur Pieter Bosman

pediunker (foto: Wikipedia)Binnelanders word dikwels deur name van seevoëls verwar. Dis waarskynlik omdat matrose nie op een plek gebonde is nie en hulle aan ander tale en kulture se benamings vir voëls (en visse) blootgestel word. 

Ek probeer om die oorsprong van die eienaardige naam pediunker te kry, en die beste wat ek kan vind, is dat dit sy oorsprong in Tristan da Cunha het – heel waarskynlik in die eerste helfte van die vorige eeu. Die naam peddie klink asof dit ’n afleiding van pediunker kan wees, maar dis my bespiegeling. Ongelukkig het geen Afrikaanse woordeboek die woord peddie opgeneem nie, dus is daar geen hulp van daardie rigting nie.

Saterdag 13 Januarie 2018 21:07

“Bê,” sê die bok. “Huidjiehu,” sê die sprinkaan.

Nie alle woorde dra gewoon betekenis oor nie. Van sommige woorde word hulle betekenis ook weerspieël deur hoe hulle klink. In die poësie, waar klankelemente die basis van rym en ritme is, ja, maar nie net in gedigte nie. Ook in die gewone, alledaagse spreektaal is daar tussen klank en betekenis dikwels ’n duidelike verwantskap te bespeur; soms kan ’n mens jou dit maklik verbeel. In die prosodie, stilistiek, literêre kritiek, ook in die taalkunde, word ooreenkomste tussen die betekenis van woorde en uitdrukkings aan die een kant en klankaspekte aan die ander kant, klankuitdrukking genoem, of meer spesifiek: klankekspressie.

Hiervan word veral drie tipes onderskei.

Saterdag 13 Januarie 2018 08:35

Hoe kan 'n voël janfiskaal én laksman heet?

Vra voëlghoeroe-koekoekeloerder Sam de Beer via e-pos: “Ek is op soek na die herkoms van ʼn klompie Afrikaanse voëlname, spesifiek kemphaan, laksman, katakoeroe, nuwejaarsvoël en nimmersat. Party name lyk logies, maar is nie: Die nuwejaarsvoël is hier lank voor Nuwejaarsdag en broei ook nie oor dié tydperk nie. Ander name lyk maklik, maar ek is nie seker oor die Hollandse herkoms nie.”

Soos Afrikaanse plek-, berg- en riviername, is Afrikaanse plant- en diername getuienis van ons ryke hutspotwortels. Ons algemene woordeskat mag dalk oorwegend Diets wees, maar dis juis in die name van inheemse geplantes en gediertes wat ons duidelik sien hoe maklik Afrikaans by Khoi, Maleis, Portugees, Engels, Frans, Zoeloe, Xhosa, en so meer gaan leen.

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK