profile pic

Vraelys

Dinsdag 08 Desember 2015 Geplaas deur Sophia Kapp

Oor die tussen(in)klank in Afrikaans

Benito Trollip

In Germaanse tale soos Afrikaans en Nederlands is die proses van samestelling besonder produktief en algemeen om nuwe woorde te vorm. Dink byvoorbeeld aan woorde soos duifdak(die dak by my huis waarop die duiwe graag sit’), of orgideëoorplanting (‘die jaarlikse proses om my orgideë oor te plant in ander houers’). En natuurlik kan samestelling rekursief (herhaaldelik) toegepas word in Afrikaans om woorde soos duiwedakskoonmaakprosesbeplanning te maak (al gebeur dit nie baie nie). 

In sommige samestellings kom daar ʼn sogenaamde valensiemorfeem (ook genoem ʼn tussenklankofinterfiks) voor, soos die -e-tussen eend en dam in eendedam en die -s-tussen handel en ooreenkoms in handelsooreenkomsWat is die nut en doel van hierdie tussenklanke? Is daar ʼn verskil tussen eenddam en eendedamEn kan ons praat van ʼn handelooreenkoms, of moet dit handelsooreenkoms wees? Is daardie -s- regtig noodsaaklik?

Op die oomblik doen ek navorsing oor die valensiemorfeem en spesifiek of dit nog produktief gebruik word in Afrikaans wanneer samestellings gevorm word. Ek het groot asseblief tien minute van jou tyd nodig om my te help om ʼn vraelys in te vul. Jy hoef niks te skryf nie – dis alles net veelkeusevrae.

Volg gerus hierdie skakel (https://qtrial2013.qualtrics.com/SE/?SID=SV_8BXl1FvXJrtQBhzom deel te neem aan my vraelys. Jy kan kies om veertig vrae (minder as tien minute) of tagtig vrae (minder as vyftien minute) te beantwoord. Ek sal dit regtig baie waardeer as jy bereid sou wees om tagtig vrae te beantwoord. Indien daar enige vrae of kommentaar is, voel vry om my te kontak by Hierdie e-posadres word van Spambotte beskerm. Jy moet JavaScript ontsper om dit te lees..

By voorbaat dankie vir jou hulp!

 
LEES VERDER
profile pic

Prince Albert Leesfees

Maandag 07 Desember 2015 Geplaas deur Sophia Kapp

Die Prince Albert Leesfees 2015

deur Martin Steyn

Die reisgeselskap:

Marieta Nel (LAPA)

Liesbet Gelderblom (LAPA)

Betsie Klopper (Pearson)

Chareldine van der Merwe (Vriende van Afrikaans)

Edward van der Merwe (Chareldine se man)

Anzil Kulsen (skrywer)

Martin Steyn (skrywer)

Babalela

Donderdag. 5 November 2015.

Prince Albert is ’n lang, smal dorp aan weerskante van die hoofstraat. Verder is daar net Karoo.

Ons kom via Oudtshoorn, deur Meiringspoort, waar ons heen en weer oor die Grootrivier ry, elke drif gemerk. Ek kan sien hoe hierdie naamgewer vol opgewondenheid met sy taak begin het—Spookdrif, Skansdrif, Skelmkloofdrif—hoe die entoesiasme begin taan het—Dubbele Drif, Sanddrif—hoe die nimmereindigende kronkels hom afgetakel het—Herriedrif—tot hy dit uiteindelik nie meer kon hanteer dat die padbouers nie net aan een kant van die rivier kon bly nie—Ontploffingsdrif. Daar is meer as twintig driwwe.

Tussen die kranse, ’n mengsel van grys en pienk-, oranje- of rooibruin, afhangend van hoe goed die oggendson die klip bykom, vertel Marieta van agter die stuur vir ons hoe gewild Izak se erotiese bundel onder haar vroulike kollegas en vriendinne is. Anzil hou ons op hoogte van haar bloedsuikervlak. Betsie verwerk nog die rekordspoed waarteen Marieta hulle gister tot op Oudtshoorn gebring het (ek het ’n dag vroeër saam met Edward en Chareldine gery), en die redes waarom dit nodig was, word heen en weer tussen die drie sprekers geskuif. Ek, Liesbet en Babalela kry nie juis ’n woord in nie.

Al die driwwe maak mens maar ietwat driftig. Miskien is dit hoekom daar wynplase aan die ander kant van Meiringspoort is, soos Bergwater, wie se Royal Reserve by Prinses Charlene se troue bedien is.

Welkom in Prince Albert, sê ’n wit bordjie.

Dankie. Die eerste ding wat ons sien, is die begraafplaas—you can check out, but you can never leave? Marieta swenk deur twee esse en in die hoofstraat af. Dis opvallend hoe daar moeite gedoen word om besighede te versier. In Somerset-Wes plak hulle net “Edgars”, “CNA” of “Clicks” iewers op, maak ’n winkelpop of ’n rakkie in die venster staan en gaan wag agter die kasregister. In Prince Albert is daar wawiele, roomysfietse en halwe bome wat soos beeldhouwerk lyk op die sypaadjies. Die Hotel is wit met swart aksente. Selfs PEP is getooi. Binne is dit dieselfde. Of dit nou die Country Store—die voorwinkel van die gastehuis waar ek en Anzil geslaap het—of die Lah-di-dah restaurant is, mens kan nie net deurloop nie, jy haak vas en kyk, want oral is moeite gedoen om die binneruim interessant te maak.

Maar ons is hier vir die Leesfees, en voor die amptelike opening môreaand, praat ons eers vanmiddag met ’n groep onderwysers. Marisca Coetzee van die Universiteit van Stellenbosch sluit by ons aan vir ’n verduideliking van die onderwyser se rol in die ontwikkeling van leerders se begrip van verklarende tekste. Betsie volg met ’n demonstrasie oor hoe om begripslees te verbeter. Anzil praat oor haar jeugromans, Zita en ’n Hart vol sand. Ek sluit af met “Moord en doodslag”.

Vrydag. 6 November 2015.

Marieta, slawedrywer, het ons oggend volgepak. Eers is ons met hanekraai na The Showroom toe, ’n wonderlike teater met ’n outydse karakter, waar ons dieselfde as gistermiddag doen, maar nou vir die leerders van Hoërskool Zwartberg. Die program het gekrimp—ons het vir Betsie verloor—maar ook geswel, met Caleb Swanepoel, wat sy been in ’n haai-aanval verloor het en die jeugbeskermheer van die fees, Wendy Maartens, skrywer van Kaptein Seeley, en verskeie kletsrymers wat bykom.

Gelukkig is die kletsrymers laaste, want hulle steel die hele geleentheid. Kyk, ek is ’n rock-aanhanger, alles van Led Zeppelin deur Nirvana tot Metallica (pre-Black Album). Rap is nie iets wat jy in my versameling sal aantref nie, maar toe hulle van die verhoog afstap, kyk ek en Anzil vir mekaar en besluit Saterdagaand kom ons na hulle konsert kyk. Eerste is Rimestein (Daniel Denver Swartz) en Adrian “Diff” van Wyk, en toe Rhyme Author (Robin-Dean Fourie), Gracia “the Poet” Nicholls  en Oxyjin (Rumarcques Gelderbloem). Musikale digters met ’n boodskap, wat woorde met ’n skerp, eerlike intelligensie aanmekaar weef.

Volgende is Prince Albert Primêr, aan die teenoorgestelde kant van die dorp as die begraafplaas. Dis bewolk en reënerig, wat die grond rondom die saal modderig maak. Wendy Maartens doen haar ding. Toe is dit ek en Liesbet. Liesbet lees voor uit Jaco Jacobs se Waarvoor is seerowers bang? en vertolk ook die rol van Sanmarie. Die rol van Kaptein Kalamari, haar pa, word deur my vertolk, oogklap, rooi bandanna en al. Volgende arriveer Babalela en dis net blink ogies en oop mondjies.

Die amptelike opening van die Leesfees begin met Judy Maguire wat die storie agter die Khoekhoe-pot op die fees se logo vertel, hoe ’n vrou van die stam die pot gevorm het om tydens rituele te gebruik. Louis Botha se fotoboek, Slow down, word bekendgestel. ’n Besondere vingerete volg. Randall Wicomb stel sy biografie, Kleur, bekend en sing ’n paar liedjies om die aand af te sluit.

Wel, nie heeltemal nie. Daar was Bergwater en Brenda Fassie by 85 on Church . . .

Saterdag. 7 November 2015.

Die Prince Albert Leesfees is nie naastenby op dieselfde skaal as, byvoorbeeld, die US Woordfees nie. Die voordeel is dat dit ’n baie intiemer karakter het. Daar heers heeldag ’n kuier-atmosfeer buite die Jans Rautenbach Schouwburg, en omdat bykans al die praatjies hier plaasvind, is daar nie die konstante heen-en-weer beweging soos in Stellenbosch nie. Radio Gamkaland het tafels en luidsprekers reggeskuif en saai uit. Gerard Scholtz en sy DEKATv-span is hier.

Die feesprogram is besonder gebalanseerd. Paige Nick praat oor Pens behaving badly, ’n versameling van haar kolomme in die Sunday Times. Daniël Hugo praat oor sy digbundel, Takelwerk. Ek en Leon van Nierop praat oor rillers, reeksmoordenaars en rolprentdraaiboeke. Rehana Rossouw praat oor What will people say? Dine van Zyl maak almal lus vir potjiekos terwyl die potte buite oor die kole prut. (Ons het ’n draai by die Bush Pub gaan maak, waar daar glo laataand sonde met die bure gestook word, maar was terug toe die deksels lig.) En toe is dit af na The Showroom vir die kletsrymkonsert.

Sondag. 8 November 2015.

Dis die laaste dag. Daar is onder andere ’n paneelbespreking oor selfpublikasie en Dana Snyman praat oor In die blou kamp. Die fees sluit die middag af met die premiére van Jans Rautenbach se nuwe film, Abraham, maar dis ’n ver ent terug Kaapstad toe, so ons val maar in die pad. Ongelukkig loop dit nie hierdie keer verby Bergwater nie.

Ek kyk hoe Prince Albert in die truspieëltjie kleiner word, maar dis nie ’n plek wat mens regtig agterlaat nie. Die dorp, die mense, kry vat aan jou. Jy ry dit saam huis toe en dink, Volgende jaar . . .

Lirieke uit:

“Hotel California”. Eagles, Hotel California (1976).

LEES VERDER
profile pic

Veeltaligheid by universiteite

Vrydag 04 Desember 2015 Geplaas deur Sophia Kapp

Dr. Frikkie Lombard, eindredakteur van die WAT op Stellenbosch, deel enkele gedagtes oor die taalstryd wat op Stellenbosch (en ander kampusse) plaasvind:

  1. Daar is dikwels te veel emosie en te min rede by deelnemers aan hierdie debat te bespeur. Dit is verkeerd om enigiemand wat aan die debat deelneem (aan watter kant ook al) sleg te sê of te “demoniseer”. Daar het baie gerekende en ewewigtige mense protes aangeteken teen die voorgenome taalbeleid --- hulle kan nie as ploerte of verlangers na ’n apartheidsverlede afgemaak word nie.
  2. Sommige bewerings wat deur “deskundiges” in die taaldebat gemaak word, getuig van gebrekkige insig, naïwiteit en ’n goeie skeut onkunde waarmee diesulkes hulleself eintlik in ’n slegte lig stel. Dit is byvoorbeeld 'n mite dat ’n mens jou nie internasionaal kan handhaaf as jy in Afrikaans opgelei is nie. Diegene wat aan histories Afrikaanse universiteite opgelei is en in die buiteland uitnemend vaar, bewys die onsin van hierdie gedagte. Dit is ook 'n mite dat Afrikaans nie 'n taal van die tegnologie kan wees nie. Die beskikbare terminologie wat ek in my werk by die WAT elke dag vir uiteenlopende vakrigtings moet gebruik, maak ’n bespotting van bg. stelling wat sommiges so goedsmoeds kwytraak. Afrikaans is ’n “propperse” taal met ’n ryk en geskakeerde woordeskat; dit is nie sommer ’n hierjytaaltjie nie. Jan Rabie het die standaardisering van Afrikaans “een van die heel groot prestasies van ons land” genoem.
  3. Die regte m.b.t. taal wat in die Grondwet verskans en gewaarborg word, lyk toenemend asof dit nie vir Afrikaanssprekendes geld nie. Daar word van geen histories Engelstalige inrigting verwag om meertalig te word sodat toeganklikheid verbeter moet word nie.
  4. Enige regdenkende mens wat vir die behoud van Afrikaans op Stellenbosch pleit, pleit vir moedertaalonderrig en meertaligheid in ’n meertalige omgewing. Op sigself is dit ’n uiters redelike pleidooi, terwyl die mentaliteit van ’n talige monokultuur (wat Neville Alexander die koloniale mentaliteit genoem het) dikwels tot onverdraagsaamheid en verdagmakery lei teenoor diegene wat anders oor taal en die aanwending daarvan dink. Veeltaligheid behoort m.i. as ’n transformasie-attribuut beskou te word.
  5. Die feit dat parallelle onderrig Afrikaanssprekende studente sinvolle interaksie in die klaskamer met studente van ander tale en herkoms ontsê, is iets wat ’n mens nie kan ontken nie, en is beslis een van die gebreke van klasse wat parallel aangebied word.
  6. As dit so is dat die meeste Afrikaanse studente in Engels klas wil ontvang, sal so ’n werklikheid verreken moet word. Ek is egter nie oortuig daarvan dat ordentlike gesprekke met alle studente en studentegroeperings oor die taalkwessie gevoer is nie. Die tydsberekening van die aanvanklike besluit en die onbehoorlike haas waarmee dit aangekondig is, laat ’n mens wonder oor die druk wat op die betrokkenes uitgeoefen is.
  7. Dit vra nogal ’n besondere mate van ruimgeestigheid om die hoër funksies van jou taal op te offer. Van die mees enkeltalige mense op aarde, die Engelssprekendes, word daar nooit so iets verlang nie. Dat enige intellektueel ontwikkelde mens goedskiks ’n tegnologies en kommunikatief sterk taal sienderoë wil laat terugsak na ’n laefunksiegeselstaal gaan die verstand te bowe. Dit is ’n pseudo-argument dat ‘n taal “bevry” word as dit nie meer nodig is om dit vir formele en hoër funksies te gebruik nie. Daarmee saam is dit werklik naïef om te dink dat Afrikaans nie geknou gaan word as sy tersiêre en hoër funksies verval nie.
  8. Daar word dikwels sterk gesuggereer dat Afrikaans “uitsluitend” van aard is. Engels dra waarskynlik nie daardie bagasie in dieselfde mate nie, maar dit is beslis ’n taal wat baie studente ook as uitsluitend ervaar en deur middel waarvan daar dikwels geslaag is om ’n gees van minderwaardigheid teenoor die inheemse tale en kulture en die gebruikers daarvan te vestig.
  9. Die opheffing van Afrikatale is ’n saak van dringendheid en belang. Watter kans het die Afrikatale om die mas op te kom as Afrikaans as ontwikkelde en gestandaardiseerde Afrikataal nie op universiteit ondersteun word nie of gemarginaliseer word? Dit is heel ironies dat minister Blade Nzimande nogal geneig is om te noem hoe die Afrikatale by Afrikaans en Afrikaanssprekendes moet gaan afkyk en leer (jy sit op jou jis, en jy werk dat jy bars teen min vergoeding vir die liefde van die saak, dr. Nzimande).
  10. Ons moet minder “Afrikaans! Afrikaans!” van die dakke af skreeu terwyl ons die taal daagliks verknoei. Afrikaans verdien lojale gebruikers wat die taal doodgewoon só praat en skryf dat dit sy geldigheid as medium in die een taalsituasie na die ander demonstreer.
  11. Die talebestel aan tersiêre inrigtings in ons land is ’n geweldige kluif en diegene wat by pragmatiese besluite rondom taal moet uitkom, is onder groot druk. Vir sulke mense wens ek die wysheid van Salomo toe. Vir die res van ons wat op een of ander manier geraak gaan of kan word, wens ek toe lankmoedigheid en die vermoë om steeds met humor en vindingrykheid in Afrikaans te leef.
LEES VERDER

Deur Moryn Hanzen

HUISBESOEK

As Jan die wysters van die trok so beginte kyk, weet Anna dis nie vir sommer nie. Of hy’t weer vergeet om petrol te gooi, óf die skedonk raak weer warm.
“Wat sit kyk jy so, vrou?” kom dit ôk kort voor lank. Jan is weer sy gewone kort-van-draad-selwers, vernaam as sy gewete hom ry. As Anna swyg, kyk hy van die wysters af na haar. Die frons tussen haar oë tref hom soos vêr-staan-weerlig. Al traai hy hoe hard, hy kan dit nie miskyk nie.
Anna se mond plooi soos ʼn twaksakkie se toegetrekte bek voor sy antwoord: “Nee, sê jy mý bietjie vir wat hou jy die wysters so dop?”
“Waffer wysters?” antwoord Jan so onskuldig soos ʼn pasgebore lammertjie.
“Nee, Jan, dié daar voor jou twee oge.”
Jan moet maar sy skaamte onder sy voete vastrap en met die waarheid uitkom. “Vergeet om petrol te gooi op Upington,” kom dit binnesmonds.
“Da’ beter jy by Piet-goed indraai.” Jan weet sommer daar’s geen manier wat Anna hom hiervan gaan laat vergeet nie.
“Kyk, doer voor sta’ stof, Jan,” wys sy in die smal tweespoorpaadjie.
“Ja, Anna, ek hit mos twee oge in my kop.”
“Maar is mos ‘ie pirrikant se grênd mouter wat daar aangesit kom,” fluister Anna asof die dominee haar kan hoor.
Jan trap rem en swaai uit die pad sodat dominee Van der Westhuize’ langs hulle kan stilhou.
“Goeieagtermirrag, Dominee,” kom dit ewe vroom uit een mond van Jan en Anna.
“Goeiedag, broer, suster. Ek is reeds op pad na julle toe.”
“Ag Dominee, jy kom asof jy gestuur is. Ons is alteveel verleë. Ka’ Dominee ons tog ‘ie help met ʼn lekseltjie petrol ‘ie?” val Jan sommer dadelik weg.
Na ʼn gespook en gespartel is die petrol oorgetap en ry Dominee vooruit. Die trok stof vreeslik, maar hieraan is alle Kalahariboorlinge ouds gewoond. As Jan na Anna kyk, is dit omtrint deur ʼn wolk.
By die opstal aangekom, hardloop Jo’nis hulle tegemoet. “In as jy soes ʼn weglêhoennerkuiken hier op my afgehol kom, Jo’nis?” vra Jan bekommerd. Hy weet sommer Jo’nis kom nie onnoriglik so oop en toe aan nie.
“Dis ‘aai man wat soe vêr is, oubie,” kom dit uitasem van die stomme Jo’nis.
“Nou va’ waffer vêr man pra’ jy da’ nou?” kom dit fronsend van Jan.
Jo’nis beduie hoog bo sy eie kop en kyk doer bo in die lug terwyl hy herhaal: “Nee, oubie, die man wat so vêr boe my kwap is.”
“Nou wa’ maak weer hy hier?”
“Nêh, hy kom verja’ onse krismisvoëltjies, oubie. En brêk net mit sy nuwe rekker.”
“Nou wat het hy met ons rooi- en geelvinke te make, Jo’nis?”
“Jô-jô, oubie, daai man, hy’s baja spaitfoel. Hy wil eigentlik net volop wees mit Sannatjie saam.”
“Nou loop en loop sê vir hom ek soek ‘ie sy jimpelsgeit op hier‘ie plaas ‘ie.”
“Dankie, oubie. Hit oubie ‘ie rookgoed gaonthou?”
“Bring die tjieng dan ka’ jy dit kry.”
“Maar oubie, dis die wiek Sannatjie se beurt gewies om my te gooi, nou sta’ maak sy of sy niks wiet nie. Lop’ en praat net met ‘ie vêr man saam.”
“Maar jy moet mos jou eie rookgoed petaal, Jo’nis.”
“Ag oubie, gee my tog maar weer boek, samblief tog, oubie-goed.”
“Nou ja toe, maar jou boek is hoeka al so hoog.”
Die twak word met ʼn groot gesukkel tussen al die ware agterop die trok gesoek en aan Jo’nis oorhandig. Hy glimlag breed met uittande soos ʼn vandusieklavier as Jan dit aangee en in die rekeningboek opskryf.
Anna het intussen die pirrikant in die voorhuis sit gemaak en koffiewater gaan opgesit. Haar ogies trek klein soos ʼn tiekie se pap na die heller sonlig daar op die werf.
Na hulle almal koffie en koe’siters gevat het, lees die dominee ʼn stukkie uit die Skrif. Jan kan sommer duidelik aanvoel dat dit weer kerkbasaar se kant toe gepraat gaan worre.
Anna se vertolking daarvan is weer heel anners. Hoe sal Dominee da’ nou wis hoe sake tussen haar en Jan staan? In die winter ryp dit altoos spierwit tussen hulle twee sawens in ‘ie kooi. Maar Dominee sal mos nog nooit ‘ie katelsake kom sit en gesels ‘ie?
Na ʼn groot aandete, ʼn slagding vir eie gebruik, vars room, ʼn boerbrood en ʼn paar pond botter, is dominee Van der Westhuize’ met ʼn breë glimlag in sy grênd mouter vort sonder lat Jan of Anna klarigeit het oor die eigentlike rede vir ‘ie besoek.

LEES VERDER
profile pic

Bok, bokker, bokste

Saterdag 21 November 2015 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

In informele, gesproke Slengafrikaans kan jy lekker swets: “Jou klein bokker! Bokkerof! Dit het bokkerol met jou te doen!”

Al drie hierdie woorde is opgeneem in die nuwe HAT (uitgawe 6), die redakteurs dui aan dat almal van hulle uit Engels kom, as sleng gesien moet word en as kragwoorde gebruik word. HAT sê ʼn bokker is ‘iemand wie se dade afkeurenswaardig is; vuilgoed; bliksem’, en die WAT brei hierop uit en sê dit is ʼn ‘lae, gemene vent; sodomieter’.

bokker bogger boggher

Maar vir bokker bestaan daar meerdere spellingvariante: HAT dui ook boggher aan, terwyl CTexT se tesourus in SkryfGoed 4 ook erkenning aan bogger gee.

As ons in VivA se Korpusportaal gaan soek na watter een van hierdie skryfwyses nou eintlik die meeste voorkom, sien ons ʼn baie eweredige spreiding, soos in die figuur aangedui word. Dus, bokker, bogger en boggher kom in geskrewe Afrikaanse voor – jy kan kies hoe jy dit sou wou skryf.

Maar waar op aarde kom die woord bokker vandaan? Het dit iets te doen met ʼn bok? Want ons almal weet ʼn bok is ʼn ... ja, ʼn bok is ʼn bok.

Volgens HAT en WAT het ons die woord uit Engels gaan leen; WAT sê selfs dat dit ʼn anglisisme is. Maar as jy bietjie verder soek in VivA se Woordeboekportaal, leer jy in die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (EWA) dat ons bogger eintlik uit Nederlands kry – dit is al in 1672 die eerste keer in Nederlands opgeteken. Dit is dus nie korrek om te sê dat dit ʼn anglisisme is, of dat ons dit uit Engels oorgeneem het nie.

Soos Engels het Nederlands die woord uit die Franse bougre oorgeneem, wat dit weer uit die Middeleeuse Latynse Bulgarus, Bugarus gekry het. En in die eerste van dié twee sien ons al die oorsprong mooi: Bulgarus laat jou dadelik dink aan die Afrikaanse woord Bulgaar ‘iemand wat van Bulgarye kom’. EWA bevestig dan ook dat Bulgarus die naam was vir die Bulgare wat in die Middeleeue glo berug was as ketters.

Dus, of dit nou bokker, bogger of boggher is, maak nie saak nie, jy is eintlik besig om iemand as Bulgaar uit te skel. Tsk, tsk, tsk...

[Jy kan in VivA se winkel inteken op die HAT (R400 per jaar); die WAT (R200 per jaar); die EWA (R150 per jaar); en Korpusportaal (R100 per jaar). Of kry sommer alles plus nog meer as jy VivA+-lidmaatskap koop teen R700 per jaar.] 

LEES VERDER

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK