profile pic

Uitspraak kan jou lelik in klem sit

Sondag 18 September 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Waar, o waar lê die klemtoon in Afrikaanse woorde? Sê ons redekawel of redekawel? Standaard of standaard? Hospitaal of hospitaal? Op skool het iemand my geleer dat ʼn mens asseblieftoggie net nie die Engelse patroon moet volg nie – dus eerder hospitaal, want die Engelse sê hospital.

Magdaleen Kruger van RSG-faam en haar battery taalkundige grofgeskut moet weekliks bontstaan om die venynige e-posse en SMS’e van luisteraars wat in diepe depressies verval oor een of ander omroeper wat onderwys in plaas van onderwys gesê het, te beantwoord. Of medikus in plaas van medikus. Of waatlemoen in plaas van waatlemoen.

Die Groot Kanon van die Afrikaanse Fonologie, prof Daan Wissing, het by die onlangse Afrikaansegrammatikawerkswinkel in Johannesburg fassinerende nuwe feite en teorieë aangebied wat lig op die onderwerp werp.

Woordklemtoon is ʼn komplekse verskynsel wat van ʼn duiselingwekkende aantal faktore afhang. Daar word algemeen geglo dat woorde van Germaanse afkoms (tameletjie) anders werk as woorde wat ons uit klassieke tale (universiteit), Maleis (rabbedoe) en ander tale geleen het. Die aantal sillabes speel ʼn rol, net soos die tipe vokaal en aantal konsonante wat in ʼn sillabe voorkom. Ook speel morfologie en woordsoorte ʼn belangrike rol. Samestellings het gewoonlik die klem op die linkerkantste deel, byvoorbeeld iets in ʼn boekopsoek, teenoor op soekwees na iets, terwyl sommige morfeme klemtoon na hulle aantrek, byvoorbeeld verskillende sporte vereis dat jy sportief moet wees. En dan is daar nog betekenis wat ook ʼn rol speel: Dink maar aan die verskil tussen kanon en kanon, of tussen roman en roman.

Geen wonder dat fonoloë sê ʼn mens moenie van klemtoonreëls praat, maar eerder van patrone, beginsels en tendense.

In Protogermaans (Afrikaans se oer-oer-oervorm) was die klemtoon na alle wete altyd op die eerste sillabe van ʼn woord, soos vandag nog meestal steeds in Yslands (Afrikaans se kleinniggie). Metterjare het die klempatrone in die Germaanse tale verskuif. In Nederlands en Engels val die klem gewoonlik op een van die laaste drie sillabes van ʼn woord, byvoorbeeld die Engelse alibi, opinion en lemonade. In langer woorde is die laaste sillabe selfs klemtoonsku.

Tot onlangs is geglo dat dieselfde ook Afrikaans geld, maar Daan wys hoe Afrikaans se patroon besig is om nog verder te skuif om eintlik net klemtoon op een van die laaste twee sillabes te verkies. Waar die Engelse alibi sê, sê ons alibi; die Hollanders sê standaard, ons sê standaard. Ook in Nederlands: redekavelen, carnaval en kandelaar; teenoor die Afrikaanse redekawel, karnaval en kandelaar. Selfs saamgestelde plekname is besig om dié patroon in Afrikaans aan te neem: Plettenbergbaai, Onderstepoort, Krugersdorp, Vanderbijlpark, en so meer, soos ook letternaamwoorde met meer as twee sillabes, byvoorbeeld RGN, WNNR, VSA en SABS.

En hierdie klemverskuiwing het niks met Engelse invloed te doen nie. Ons sien eintlik maar net hier ʼn proses in aksie wat dalk al honderde jare gelede begin het.

Voor jy dus volgende keer iemand wat onderwys sê, wil kielhaal, dink maar twee keer: Dié persoon is eintlik maar net aan die voorpunt van Afrikaans se groei en vooruitgang.

Beeld logo

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 17 September 2016 verskyn.

LEES VERDER
profile pic

The bullet is through the church ...

Maandag 05 September 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Vertel Frances Jacobs van ʼn kwasiverkiwi’de ekspat wat in 'n bestuursposisie by 'n groot maatskappy in Nieu-Seeland werk, maar wat nog nie sy aktiewe Afrikaanse idioomskat na behore kon angliseer nie. In ʼn belangrike strategiesebeplanningsvergadering het hy hulle byvoorbeeld al stom gehad toe hy gesê het: “Sorry, but the bullet is through the church,” of later die oggend: “Our plans fell through the carpet”.

Selwers is ek ʼn boorling van die Vrystaat en ʼn diep-Noordwes-telg: My wortels skiet nie diep genoeg om Engels volkome my eie te maak nie – daarmee het ek vrede gemaak. Ek het Engels III aan die Universiteit van Pretoria op my nerwe deurgeskuur. Hardwerkend en gewillig het ek weekliks ekstra opdragte ingelewer by die formidabele Mrs Betty Hugo (uitgespreek as “Joeghou”, hoewel gerugte die ronde gedoen het dat sy eintlik “tannie Bettie Hugo” is). Op ʼn dag, in ʼn volgepakte lesingsaal, het sy haarself in die middel van haar sin onderbreek en oor haar bril na my geloer: “Oh, and by the way, Mr Van Huyssteen, please come and remove your verbal regurgitations from my door!”

Toe het ek al geweet the bullet is through the church.

Nou die dag betrap ek my dat ek iemand oor die telefoon versoek: “Please be here stiptly at ten o’clock.” Gelukkig antwoord sy rap: “Sure, I hope I don’t get the wind from front”. Die afspraak het naatloos verloop.

Ek het nooit geweet dat “to hang on someone’s lips” befronsenswaardige Engels is nie, en ek moes voor my Engelse vriend Rob se troue uitvind dat ek nie gevra is as die “ceremony master” nie. Ek was teleurgesteld, maar het probeer verstaan.

Persoonlik dink ek dat ek wel Engels enigsins verruim met my morfologiese kennis. As hulle “piglets” kan hê, waarom dan nie ook “doglets” en “catlets” nie? Ek vind dit ʼn verryking van die Britse Ryk. #yourwelcome

Die onderskeid tussen “diary” en “dairy” ontgaan my steeds, soos ook die onderskeid tussen “dessert” en “desert”. Daar is ʼn taktiel interessante onderskeid tussen iemand wie se mond soos ʼn “desert” of soos ʼn “dessert” voel/smaak.

Ek bevind my darem in goeie geselskap, want selfs Google Translate en Kie struikel soms oor die taalverskilnuanses wat slegs ʼn ervare vertaler kan bemeester. ʼn Ene mnr. Vermaak is in Engels “Sir Entertainment” hernoem, en in die begin dae van Google Translate het “ek kuier in Amsterdam” misterieus “I visited London” geword. Iemand wou “quid pro quo” uit Latyn na Engels vertaal en kry toe as resultaat “what happens in Vegas ...” Onlangs nog is die innemende knaagpokémon, Pikachu, vertaal as “Batman”. Power up, girlfriend!

Ten minste het ek in my universiteitsdae íéts oor Engels by professor Peter Titlestad geleer: “strawberries” word uitgespreek as “strowbries” (met ronde, sagte r’e). Ek lig dus telkens ʼn meewarige wenkbrou as my plaaslike Portugese groenteboer nie verstaan as ek vra vir “strowbries” nie. Ek weet mos beter ...

Beeld logo

 

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 03 September 2016 verskyn.

 

LEES VERDER
profile pic

Pos by die WAT

Maandag 23 Mei 2016 Geplaas deur Sophia Kapp

Neem asseblief kennis van hierdie pos by die WAT vir 'n ervare leksikograaf. Meer inligting in die dokument self.

LEES VERDER
profile pic

'n Taalkundige Perspektief

Dinsdag 17 Mei 2016 Geplaas deur Sophia Kapp

Daar is die afgelope tyd heelwat geskryf oor Afrikaans, die plek van die taal, die funksie van die taal en die toekoms van die taal. Vir ons, wat ons brood en botter daarmee verdien, is die gesprek nie bloot van akademiese of filosofiese belang nie. Elke insnyding, elke aanval daarop, elke poging om hom van sy funksies te stroop, is 'n daadwerklike bedreiging vir ons oorlewing.

Hoewel VivA nie in taalpolitiek as sodanig betrokke is of wil raak nie, is ons as individue nie onbewus van die implikasies van al dié verwikkelinge nie. Dit is dus goed om kennis te neem van kundiges wat wel oor die saak besin, en op 'n nugter en begronde manier daaroor redeneer.

Daarom hierdie skakel na Emeritusprofessor Willem J. Botha se blogblad 'n Taalkundige Perspektief, waar hierdie sake aangeroer word. Daar is 'n skakel heel onder aan die blad (http://vanuitdietaalkunde.blogspot.co.za/2016/04/afrikaansontmagtiging-en-moraliteit.html#comment-form) waar 'n mens kommentaar op die skryfsels kan lewer.

LEES VERDER
profile pic

Terreur

Woensdag 23 Maart 2016 Geplaas deur Sophia Kapp

Volgens die Etimologiewoordeboek van Afrikaans het ons die woord “terreur” uit Nederlands geërf. Die Nederlanders het die woord en die konsep by die Franse gekry, toe daar van 1793 tot 1794 ʼn skrikbewind in dié land gevoer is om almal uit te wis wat moontlik ʼn vyand van die rewolusie kon wees, en almal stil te maak wat moontlik iets kon sê wat dit laat klink asof rewolusie nie ʼn goeie idee is nie. Die Franse het die woord uit Latyn gekry: “terrere”, wat beteken om te “laat bewe”. Ons sien duidelik ook die verband met die Engelse “terror”, wat ekstreme vrees aandui.

Volgens die HAT (sesde uitgawe) is terrorisme “skrikaanjaging/intimidasie deur dade van geweld”. Vir ons wat getuies was van die aanvalle op pendeltreine in Moembaai, ʼn woonbuurt in Beiroet, ʼn Russiese passasiersvliegtuig, ʼn treinstasie in Ankara, ʼn universiteitskampus in Kenia, ʼn museum in Tunisië, ʼn sportstadion in Parys, moltreine in Londen, ʼn skool in Pakistan, kleuters in Beslan, vakansiegangers in Bali en kantoorwerkers in Manhattan, is dit nie nuut nie. Ons weet hoe dit lyk en ons weet wat dit doen. En dis nie meer ver nie, en ons is nie meer onbetrokke nie. In ons migrerende, krimpende wêreld ken ons almal iemand wat moontlik direk deur die aanvalle geraak is. Dis hoe nou ons betrokke is.

Ek het nie raad vir ons wat geskrik het nie; en het nie raad vir ʼn wêreld wat so funksioneer nie. Ek het nie raad gehad vir ʼn bestel waar twee moondhede slote in ʼn moddernat mielieland grawe en maande lank oor en weer op mekaar skiet totdat een óf moedeloos óf bankrot raak nie. Ek het ook nie raad vir mense wat soos boorwurms en termiete ʼn samelewing ondergrawe en aanvalle op huisvrouens in ʼn mark en kinders loods nie.

Ek verstaan dit nie en ek wil dit nie verstaan nie. Maar ek weet wel hoekom dit gebeur. Nie oor ʼn beginsel of ʼn geloof of ʼn opvatting of ʼn lewenswyse nie, dis seker. Dit gaan oor mag. Oor hebsug en gierigheid. Oor baasskap. Oor wie die reg het om voor te skryf en room te skep. Oor toegang tot hulpbronne, oor die instandhouding of uitbou of afdwing van ʼn bestel waardeur die terroris oor slagoffers beheer kry.

En dit sien ek elke dag, nie net op die nuus waar noodpersoneel tussen wrakstukke en rook skarrel om stukkende mense weer aanmekaar gelap te kry nie, maar op Facebook, op Twitter, in ons eie parlement, in skole, in sportliggame, in korporatiewe vergaderings, waar mense sonder om te dink mekaar sal verwoes. Nie alle terroriste dra balaklawas nie.

My hart is vandag seer vir die Belge, want dis hulle wat hierdie keer moet optel en skoonmaak ná die verwoesting. Dis hulle wat hulle kinders moet troos en gerusstel terwyl hulle weet die wêreld is nie veilig nie. Maar my hart is eintlik seer vir elkeen van ons, wat in ʼn wêreld moet leef waar ons uitgelewer is aan boelies en swendelaars, aan narsissistiese beheervrate en gewetenlose uitbuiters, geweldenaars en afpersers, wat gryp en breek en verskeur en lekker kry as mense bloei. Mag ons iewers vandaan ʼn manier kry om mekaar te troos. Mag dit vir die slagoffers moontlik word om, met die hulp en ondersteuning van die stil meerderheid, te sê: genoeg. Ons gaan nie langer vir jou bewe nie.

LEES VERDER

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK