profile pic

Fantastiese voels en wat om hulle te noem

Saterdag 12 November 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Die Afrikaanse Voëlnaamgroep is ʼn groep vrywilligervoëlkenners wat ʼn ogie hou oor Afrikaanse voëlname: om voor te stel hoe dit gespel en geskryf moet word, om nuwe name uit te dink, en om van tyd tot tyd lyste met Afrikaanse name vir voëls te publiseer.

Vra hulle voorsitter, Morné de la Rey, hierdie week vir my: “Moet ons die spelling van troupant nie na troupand verander nie?”

Die gewone troupant (Coracias caudatus) staan in Engels bekend as die lilac-breasted roller, in Tswana as letlêrêtlêrê en in Zoeloe as ifefe. Die pragtige, veelkleurige voël is inheems aan Afrika, en as jy Krugerwildtuin toe gaan, sal jy hulle dikwels in die droeër mopaniegrasvelde aantref.

Van waar die naam “troupant”?Troupant (Foto deur TWDRSA op Flickr)

Voëlfoendie Stephan Terblanche wys daarop dat dié voël in ʼn vroeër uitgawe (1978) van die Roberts Voëlgids in Engels bekend was as die Mosilikatze’s roller, omdat uMzilikazi (die Matabelekoning) die vere van die troupant vir sy eksklusiewe gebruik gereserveer het. ʼn Ander storie lui dat die troupant vroeër in vredesprosesse gebruik is: ʼn Troupant sou geoffer word, sy bloed aan ʼn spies gesmeer word, en dan sou die twee konings saam-saam die spies breek en dit onder die arme oorle voëltjie begrawe.

Op die blogwerf van Cattleprod word die storie vertel dat ʼn jong man wat wou trou ʼn troupant moes vang deur ʼn bolletjie gom van ʼn hardekoolboom op ʼn tak te plaas. Sodra die voël op die gom gaan sit het, kon die man die voël vang en een van sy pragtige blou vere verwyder. Dié veer is dan om die vinger van sy verloofde gedraai om haar vinger blou te vlek as pand van hulle trou aan mekaar – dus letterlik ʼn troupand.

In Afrikaanse Etimologieë (1967) dui Boshoff en Nienaber aan dat die benaming inderdaad verband hou met die woord “troupand” – waarskynlik na aanleiding van die “kleurryke en spoggerige voorkoms” van die voël.

In die eerste uitgawe van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (1917) kry ons die inskrywing “trouwpand” en in die derde uitgawe (1921) vir die eerste keer “troupant”. In nie een van die twee gevalle kan ʼn mens aflei of daar na ʼn ring of voël verwys word nie. Eers vanaf die sesde AWS (1953) word daar uitdruklik ʼn onderskeid tussen ʼn “troupand” en “troupant (voël)” getref.

Hierdie onderskeid kom dus al vir ten minste meer as sestig jaar met ons saam. Moet ons nou loop staan krap waar dit nie jeuk nie?

Die pylstormvoël (Puffinus griseus) se ander naam in Afrikaans is “malbaartjie”. Maar ʼn drukkersduiwel in 1966 het die “r” weggelaat en toe heet dié geveerte vir ʼn tyd lank “malbaatjie”. Die Afrikaanse Voëlnaamkomitee het die fout egter reggestel en nou geniet ons almal weer die naam “malbaartjie”.

Ek kon nie meer bewyse opspoor vir waar, wanneer en deur wie die woord “troupant” die eerste keer gebruik is nie. Dalk is daar ander voëlvriende wat handjie kan bysit? Hierdie e-posadres word van Spambotte beskerm. Jy moet JavaScript ontsper om dit te lees.!

Aspirant-ornitoloë kan vanaf Desember gratis toegang tot die Afrikaanse Voëlnaamgroep se woordelyste via VivA se webwerf of slimfoontoepassing kry.

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 12 November 2016 verskyn.

Beeld logo

LEES VERDER
profile pic

'n Lekker, lang en duidelike mondvol

Saterdag 05 November 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

ʼn Leser SMS Beeld se redakteur verlede week: “31 is die getal [sic] letters in mediumtermynbegrotingstoespraak. Kan ons nie maar net vier los woorde daarvan maak nie? Vra net.”

Monde vol vrae en antwoorde spruit uit dié vraag.

Die wêreld van vertaling en terminologieskepping (oftewel vakleksikografie) is ʼn boeiende ene. Daar is ʼn paar katte wat meer van saffraan én godsdiens weet as wat ek van dié twee terreine weet, maar ek waag tog maar ʼn paar rigtingwysers.

Alvorens jy ʼn term vertaal of skep, is dit baie belangrik om eers die konsep korrek te verstaan. Dit gebeur dikwels dat ʼn Engelse term nie noodwendig ʼn goeie of akkurate term vir ʼn konsep is nie, maar dat dié term desalnietemin klakkeloos in Afrikaans vertaal word. Vergelyk byvoorbeeld die Engelse “Twitter handle”: Daar is talle besprekingsfora op die internet waar Engelse mense vra wat presies ʼn “Twitter handle” is. Dit is reeds ʼn aanduiding dat die Engelse term nie eintlik deursigtig (en suksesvol) is nie. Vervolgens gebeur dit dat mense “Twitter handle” vertaal met “Twitterhandvatsel”. Die arme Afrikaanse gebruiker word dus niks wyser nie. As jy weet dat die konsep waarna “handle” verwys niks anders as jou gebruikersnaam is nie, sal ʼn term soos “Twittergebruikersnaam” of “Twitternaam” dalk veel beter wees.

Die vraag is dus: Wat presies is die konsep waarna die Engelse “medium term budget” verwys? Ek bel freneties rond, want van die ekonomie weet ek nog minder as van vertaling. Interessant genoeg kry ek ʼn klomp uiteenlopende menings van mense wat ek gedink het sou moes weet waarna die term verwys. Die meeste mense dink dit verwys na die begrotingsaanpassings wat in die middel van die huidige finansiële jaar aangekondig word. Geen wonder dat onder andere JacarandaFM se nuusspan dan ook verwys na die “halfjaarbegroting” nie. Selfs in Engels gebruik byvoorbeeld Daily Maverick die misleidende term “mid-term budget”.

In die inleiding tot minister Gordhan se toespraak word dit egter duidelik: “The Medium Term Budget Policy Statement (MTBPS) … communicates to Parliament and the country … fiscal policy objectives and spending priorities over the three-year expenditure period.”

“Medium term” verwys dus na ʼn “medium termyn van drie jaar lank” en staan teenoor kort termyn (die huidige finansiële jaar) en lang termyn (sê nou maar vyf tot tien jaar). Engelse skoolvosse sou kon sê dat die korrekte skryfwyse dus eintlik “medium-term budget” moet wees, net soos “medium-term goals” of “medium-term investment”.

As ons nou vervolgens “medium termyn” met “begroting” kombineer, word dit een woord. Waarom? Want in Afrikaans skryf ons (samestellende) samestellings vas. Daar is ʼn reuseverskil tussen ʼn “rooivleisprodusent” (ʼn produsent van rooi vleis) en “rooi vleisprodusent” (die vleisprodusent is rooi – waarskynlik kommunisties). Dit is ʼn heerlike, ryk vermoë wat Afrikaans het: Ons kan subtiele betekenisverskille uitdruk deur woorde los of vas te skryf; die Engelse skrywer moet dit omskryf (“producer of red meat”) indien hy/sy seker wil wees dat daar nie betekenisverwarring ontstaan nie.

En met “mediumtermynbegroting” as basis kan ons dan “mediumtermynbegrotingsbeleidstoespraak” skep: ʼn Lekker mond vol 38 letters sonder enige onduidelikheid oor presies wat bedoel word.

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 05 November 2016 verskyn.

Beeld logo

LEES VERDER
profile pic

Taalkundebeurs

Vrydag 04 November 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Is jy 'n student wat geïnteresseerd is in Afrikaanse taalkunde?

Goeie nuus: VivA maak vir die 2017-studiejaar 'n aantal beurse vir finalejaar- en honneursstudente wat in Afrikaanse taalkunde wil spesialiseer, beskikbaar. 

Die doel van die beurs is om studente aan te moedig om te spesialiseer in teoretiese, historiese, beskrywende en/of toegepaste Afrikaanse taalkunde. Ons hoop om hiermee 'n jong generasie taalkundiges aan te moedig om verder in Afrikaanse taalkunde te studeer.

Daar is heelwat beurse beskikbaar vir meesters- en doktorsgraadstudente, maar vir finalejaar- en honneursstudente is daar minder geleenthede. VivA hoop om hierdie hiatus te vul.

Vir meer inligting oor die beurse en om aansoek te doen, doen die volgende:

  • Registreer as VivA-gebruiker.
  • Gaan na [Portale > Inligtingsportaal > Taalkundebeurs], of klik hier.
  • Meer inligting oor die waarde van die beurs, kriteria, bepalings en voorwaardes, en die aanlyn aansoekvorm is op daardie bladsy beskikbaar.
LEES VERDER
profile pic

Respekteer studente se standpunte

Dinsdag 01 November 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Dis 1991.

Nelson Mandela is vrygelaat, die Berlynse Muur het homself te pletter geval, ʼn olieoorlog woed in Koeweit, en Suidwes-Afrika het Namibië geword.

Ek is ʼn derdejaarstudent aan die Universiteit van Pretoria, luister na Voëlvrymusiek, woon Houtstok by, leer politieke woorde by mense soos Irma du Plessis, Andries Bezuidenhout en Hedwig Barry, en speel stut in die Taaibosmanskoshuisrugbyspan.

Ek is die enigste man/seun in die Afrikaans III-klas en loop klas by Groot Geeste soos Rena Pretorius, Tom Gouws, Piet Roodt, Adelia Carstens, Vic Webb en Christo van Rensburg. As assistent in die Departement Afrikaans maak ek vir hulle tee en hardloop op en af na die administrasiegebou om fakse te stuur.

Maar ek is kwaaitjie-kwaaitjie.

Hoekom word ons kurrikulum vervuil met Nederlandse literatuur? Wat op deeske dorre aarde het Vondel, PC Hooft en Harry Mulisch met my – hier in Suid-Afrika – te doene? Prof Christo het ons geleer dat Afrikaans ʼn Afrikataal is. Weg met die boel koloniale literatuur!

Ek stel ʼn petisie op teen Nederlands in die Afrikaanse kurrikulum. Maar bitter min van die vroue/meisies in my klas steun my aktivistiese optrede. Hulle wil net eksamen gaan skryf en die kursus slaag. Prof Rena waai my tirades af en vra hoekom my poësieopdrag nog nie ingehandig is nie. Sonder die mag van sosiale media (dis 1991!) moet ek die aftog blaas. Ek is ont#.

Dis 2016.

Die land se universiteite brand letterlik af. Al wat ʼn veldtog is, word gelegitimeer deur ʼn hutsteken vooraan te plak. Universiteite is “spaces”, almal het een of ander “narrative” en gesprekvoering en betogings is “robust” – vir my gevoel is dit alles politieke wolwoorde waarvan die betekenis so verstard soos ʼn standbeeld geword het. As ʼn dosent wat erns met my vak maak, kan ek egter nie onaangeraak hierdeur bly nie. Dis ook mý taak om te luister na die studente, om te besin oor die dekolonialisering van die kurrikulum.

Die ganske wêreld is onthuts oor die Kaapstadse student wat verduidelik hoe #ScienceMustFall. Meme vlieg die kuberruimte vol, en om braaivleisvure word skaterend gelag oor die stomme onnoselheid van dié arme kind.

Hier in my binnekamer kan ek egter nie anders as om hartbloeiende simpatie vir haar te hê nie. 25 jaar gelede was ek sy, maar met een groot verskil: Sonder die genadeloosheid van sosiale media is die wêreld my naïewe standpunt van toe gespaar … en ek die verleentheid.

Soos woorde groei (van kragdadig tot geyk) en tale ontwikkel (van Nederlands tot Afrikaans?), so moet ons opinies ook dinamies bly. Ek is dank-die-vader-bly dat ek vandag anders dink oor goed as twee jaar gelede, en ek hoop van harte dat ek oor twee jaar ook nuwe insigte sal hê. Wat is ʼn opinie werd as dit nie kan verander nie?

Laat hy/sy wat die afgelope 25 jaar steeds presies dieselfde menings huldig gerus vingerwysend vir daardie Kaapstadse student lag. Rig gerus vir jou standpunte ʼn standbeeld op. Ek gun jou dit. Maar toon ook respek vir dié wat voortdurend na nuwe narratiewe in robuuste ruimtes soek. En vergeet nie wat Mr Keating ons in Dead Poet’s Society geleer het nie: “Boys, you must strive to find your own voice. Because the longer you wait to begin, the less likely you are to find it at all.”

Beeld logo

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 29 Oktober 2016 verskyn.

LEES VERDER
profile pic

Selfs jou koerant het suiker in!

Saterdag 22 Oktober 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Suiker! Suiker! Alles suiker! Suiker wat jy proe en ruik; In ons koeldrank, in ons brode word ons voedingskrag vermoor.

Soos die res van my familie het ek lewenslank al ʼn gewigtige stryd teen vet *sug*. My ma sê altyd oorgewig is oorerflik – nie in jou gene nie, maar in die eetgewoontes wat jy van jou voorsate erf. Ons het brood, kaas en konfyt geërf, almal ryk aan verskillende soorte suiker. En ons het Ouma Lina se melktertresep geërf. En daarmee saam drie of meer gesellige vetrolle.

Ken jy jou suikers?

Die woord “suiker” het sy oorsprong eeue gelede in die Sanskritwoord शर्करा śarkarā wat na gemaalde suiker verwys het, maar oorspronklik eintlik na grint (of klipgruis) verwys het. Die idee om suiker te eet kom oorspronklik uit Indië, waar Alexander die Grote en sy soetlief hulle al oorgegee het aan hierdie “heuning sonder bye”. Die woord is verder in die wêreld versprei deur die Perse (shakar) en Arabiere (sukkar), sodat dit uiteindelik ook in Middeleeuse Latyn (succarum) en Oudfrans (sucre) voorgekom het. Vandag ruik suiker nog in die meeste Europese tale soos daardie oorspronklike Sanskrit śarkarā-woord: sakhar in Russies, cukier in Pools, cukar in Serwies, azucar in Spaans, zucchero in Italiaans, Zucker in Duits, suiker in Nederlands en sugar in Engels.

In die biochemie word die agtervoegsel -ose gebruik om verskillende soorte suikers te benoem. Oorspronklik het dié woorddeel in Latyn “vol van” beteken.

As jy weet dat die Latynse woord vir melk “lac” is, kan jy maklik uitwerk dat die woord “laktose” dus “melksuiker” beteken, of letterlik “vol van melk”. Ons kry hierdie selfde lakt- in ander Afrikaanse woorde soos “laktasie” (wat “soog” beteken), “laktovegetariër” (vegetariër wat wel melkprodukte verbruik) en “laktoskoop” (ʼn instrument wat gebruik word om die roomgehalte van melk te bepaal).

Insgelyks, as jy weet dat die Latynse “fructus” na vrugte verwys, weet jy dat “fruktose” na vrugtesuiker verwys. ʼn “Fruktivoor” is ʼn dier wat graag weglê aan vrugte, en jou lemoenboom “fruktifieer” gewoonlik in Junie of Julie.

Daar is nog ʼn hele mond vol ander disakkariede (di- beteken “twee”, en in “sakkaried” sien ons weer daardie Sanskrit woord vir “suiker”): maltose, nigerose, soforose, en so meer, maar sukrose is die bekendste van die klomp.

“Sukrose” bestaan uit sukr- (“suiker”) en -ose (“suiker”): dit is dus suiker-suiker, die suikerste suiker van alle suikers.

Nog so ʼn stroopsoet suiker is “glukose”. In Griekse verwys gleukos na “soet wyn”, wat verband hou met glykys wat “soet” beteken. Glukose is dus as ’t ware soet suiker.

Gewapen met al dié kennis slaan jy nou jou HAT oop en leer dat -ose nie net na suiker verwys nie, maar ook gebruik word om na siektetoestande te verwys. Dink maar aan “tuberkulose”, “neurose” of “trombose”.

“Dalk was die Griekse en Romeinse medici slimmer as slim, en het hulle toentertyd al geweet dat suiker die euwel der euwels is,” sug hy en vat nog ʼn reusehap van Ouma Lina se melktert. 

Beeld logo

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 22 Oktober 2016 verskyn.

LEES VERDER

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK