profile pic

En waar is al die varsgebektes?

Sondag 18 September 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

As jy nog nie weet van Varsgebek nie, duur die sonsverduistering by jou dalk ʼn bietjie langer. Maar moenie komkommer nie: Die oudste selfoon vang ook sein …

R10 000; ʼn HAT, ʼn WAT, en ʼn AWS; nog boeke ter waarde van R2 500; ʼn skoolbesoek deur een van Suid-Afrika se topskrywers om jou skool te help met fondsinsameling; ʼn wegbreeknaweek ter waarde van R5 000; ʼn tablet; VivAPlus-lidmaatskap. Dis die pryse wat die algehele wenner se skool kan wen. Daar is ook pryse vir die skool wat die meeste visuele uitbeeldings van idiome of woorde instuur. En vet, weeklikse pryse vir leerders. Die groot louere? ʼn Reuse- Atterbury Trust-studiebeurs ter waarde van R150 000 vir ʼn graad 11- of 12-leerder.

Hier is ʼn handvol van my gunsteling- Augustusinskrywings. Kan jy dit dalk treffend visueel uitbeeld?

As jy ʼn hoender wil vang, moet jy wag tot dit donker is [gesegde] wag vir die regte geleentheid om sukses te behaal. (Ria van Wyk)

haaswakker b.nw. (~) [Karoo] opmerksaam; weetgierig, leergraag: Die Fatima is darem werklik haaswakker. (Salóna Jacobs)

hoog veertien wees [idioom] dronk wees: Sareltjie was gisteraand weer hoog veertien (Gerda Uys)

kanonwyn s.nw. (~e) sjampanje: Bestel vir ons drie bottels kanonwyn. (Trudie Boverhoff)

kleingespeen s.nw. (slegs ekv.) [Karoo] kleinste of jongste lid van ʼn groep, byvoorbeeld kinders of lammers: Roep gou vir kleingespeen. Vang kleingespeen laat ons haar kan merk. (Salóna Jacobs)

met ʼn budjietong praat [idioom] dronk wees: Dis nou eers tien uur en Sareltjie praat al met ʼn budjietong. (Elize Kruger)

ʼn klein koppie soos 'n hysbakknoppie [vergelyking] gesê van iemand met ʼn buitengewone klein kop (Liané van den Bergh)

op jou voortande loop [idioom] dronk wees: Sareltjie loop weer op sy voortande. (Elza Smal)

selfdegesigkinders s.nw. (slegs mv.) identiese tweeling: Mpo en Tebogo is mos selfdegesigkinders – ʼn mens weet nooit wie is wie nie. (Elzabe Brown)

so getrek soos ʼn pot tee [vergelyking] dronk wees: Nee jong, jy sal niks met Sareltjie kan uitrig nie – hy’s weer so getrek soos ʼn pot tee. (Monique Krüger)

so kalm soos ʼn daggawalm [vergelyking] ontspanne, onbekommerd, onbesorg, vredig: Moenie stres nie, ou Sareltjie is so kalm soos ʼn daggawalm. (Annamarie van Zyl)

soos 'n uitgespande donkiekar lê [idioom] ontspanne rondlê: Jy lê ook die hele dag hier rond soos ʼn uitgespande donkiekar. (Corné van der Vyver)

spaghettinek s.nw. (~ke) dronk persoon: Sareltjie is ʼn regte ou spaghettinek. (Elize Kruger)

toontrek ww. (het toongetrek) [Karoo] vinnig stap: Ons sal vandag moet toontrek as ons alles wil klaar kry. (Salóna Jacobs)

varke aanjaag [idioom] dronk wees: Sareltjie het van vanoggend vroeg af al varke aangejaag (Gerda Uys)

hoepol s.nw. (~le): iemand wat gedurig raad vra, maar altyd die teenoorgestelde doen; konsultreur, vraagploeg, vranus [Eng.: askhole] (Francois Fourie)

Varsgebek is ʼn inisiatief van verskeie woordeboekmakers (die WAT, HAT en die Taalkommissie wat die AWS saamstel), tegnologievennote (VivA en CTexT aan die Noordwes-Universiteit) en mediavennote (Netwerk24, RSG, kykNET, die ATKV en Afrikaans.com), terwyl die Atterbury Trust die inisiatief finansieel ondersteun.

Beeld logo

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 10 September 2016 verskyn.

LEES VERDER
profile pic

Uitspraak kan jou lelik in klem sit

Sondag 18 September 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Waar, o waar lê die klemtoon in Afrikaanse woorde? Sê ons redekawel of redekawel? Standaard of standaard? Hospitaal of hospitaal? Op skool het iemand my geleer dat ʼn mens asseblieftoggie net nie die Engelse patroon moet volg nie – dus eerder hospitaal, want die Engelse sê hospital.

Magdaleen Kruger van RSG-faam en haar battery taalkundige grofgeskut moet weekliks bontstaan om die venynige e-posse en SMS’e van luisteraars wat in diepe depressies verval oor een of ander omroeper wat onderwys in plaas van onderwys gesê het, te beantwoord. Of medikus in plaas van medikus. Of waatlemoen in plaas van waatlemoen.

Die Groot Kanon van die Afrikaanse Fonologie, prof Daan Wissing, het by die onlangse Afrikaansegrammatikawerkswinkel in Johannesburg fassinerende nuwe feite en teorieë aangebied wat lig op die onderwerp werp.

Woordklemtoon is ʼn komplekse verskynsel wat van ʼn duiselingwekkende aantal faktore afhang. Daar word algemeen geglo dat woorde van Germaanse afkoms (tameletjie) anders werk as woorde wat ons uit klassieke tale (universiteit), Maleis (rabbedoe) en ander tale geleen het. Die aantal sillabes speel ʼn rol, net soos die tipe vokaal en aantal konsonante wat in ʼn sillabe voorkom. Ook speel morfologie en woordsoorte ʼn belangrike rol. Samestellings het gewoonlik die klem op die linkerkantste deel, byvoorbeeld iets in ʼn boekopsoek, teenoor op soekwees na iets, terwyl sommige morfeme klemtoon na hulle aantrek, byvoorbeeld verskillende sporte vereis dat jy sportief moet wees. En dan is daar nog betekenis wat ook ʼn rol speel: Dink maar aan die verskil tussen kanon en kanon, of tussen roman en roman.

Geen wonder dat fonoloë sê ʼn mens moenie van klemtoonreëls praat, maar eerder van patrone, beginsels en tendense.

In Protogermaans (Afrikaans se oer-oer-oervorm) was die klemtoon na alle wete altyd op die eerste sillabe van ʼn woord, soos vandag nog meestal steeds in Yslands (Afrikaans se kleinniggie). Metterjare het die klempatrone in die Germaanse tale verskuif. In Nederlands en Engels val die klem gewoonlik op een van die laaste drie sillabes van ʼn woord, byvoorbeeld die Engelse alibi, opinion en lemonade. In langer woorde is die laaste sillabe selfs klemtoonsku.

Tot onlangs is geglo dat dieselfde ook Afrikaans geld, maar Daan wys hoe Afrikaans se patroon besig is om nog verder te skuif om eintlik net klemtoon op een van die laaste twee sillabes te verkies. Waar die Engelse alibi sê, sê ons alibi; die Hollanders sê standaard, ons sê standaard. Ook in Nederlands: redekavelen, carnaval en kandelaar; teenoor die Afrikaanse redekawel, karnaval en kandelaar. Selfs saamgestelde plekname is besig om dié patroon in Afrikaans aan te neem: Plettenbergbaai, Onderstepoort, Krugersdorp, Vanderbijlpark, en so meer, soos ook letternaamwoorde met meer as twee sillabes, byvoorbeeld RGN, WNNR, VSA en SABS.

En hierdie klemverskuiwing het niks met Engelse invloed te doen nie. Ons sien eintlik maar net hier ʼn proses in aksie wat dalk al honderde jare gelede begin het.

Voor jy dus volgende keer iemand wat onderwys sê, wil kielhaal, dink maar twee keer: Dié persoon is eintlik maar net aan die voorpunt van Afrikaans se groei en vooruitgang.

Beeld logo

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 17 September 2016 verskyn.

LEES VERDER
profile pic

The bullet is through the church ...

Maandag 05 September 2016 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Vertel Frances Jacobs van ʼn kwasiverkiwi’de ekspat wat in 'n bestuursposisie by 'n groot maatskappy in Nieu-Seeland werk, maar wat nog nie sy aktiewe Afrikaanse idioomskat na behore kon angliseer nie. In ʼn belangrike strategiesebeplanningsvergadering het hy hulle byvoorbeeld al stom gehad toe hy gesê het: “Sorry, but the bullet is through the church,” of later die oggend: “Our plans fell through the carpet”.

Selwers is ek ʼn boorling van die Vrystaat en ʼn diep-Noordwes-telg: My wortels skiet nie diep genoeg om Engels volkome my eie te maak nie – daarmee het ek vrede gemaak. Ek het Engels III aan die Universiteit van Pretoria op my nerwe deurgeskuur. Hardwerkend en gewillig het ek weekliks ekstra opdragte ingelewer by die formidabele Mrs Betty Hugo (uitgespreek as “Joeghou”, hoewel gerugte die ronde gedoen het dat sy eintlik “tannie Bettie Hugo” is). Op ʼn dag, in ʼn volgepakte lesingsaal, het sy haarself in die middel van haar sin onderbreek en oor haar bril na my geloer: “Oh, and by the way, Mr Van Huyssteen, please come and remove your verbal regurgitations from my door!”

Toe het ek al geweet the bullet is through the church.

Nou die dag betrap ek my dat ek iemand oor die telefoon versoek: “Please be here stiptly at ten o’clock.” Gelukkig antwoord sy rap: “Sure, I hope I don’t get the wind from front”. Die afspraak het naatloos verloop.

Ek het nooit geweet dat “to hang on someone’s lips” befronsenswaardige Engels is nie, en ek moes voor my Engelse vriend Rob se troue uitvind dat ek nie gevra is as die “ceremony master” nie. Ek was teleurgesteld, maar het probeer verstaan.

Persoonlik dink ek dat ek wel Engels enigsins verruim met my morfologiese kennis. As hulle “piglets” kan hê, waarom dan nie ook “doglets” en “catlets” nie? Ek vind dit ʼn verryking van die Britse Ryk. #yourwelcome

Die onderskeid tussen “diary” en “dairy” ontgaan my steeds, soos ook die onderskeid tussen “dessert” en “desert”. Daar is ʼn taktiel interessante onderskeid tussen iemand wie se mond soos ʼn “desert” of soos ʼn “dessert” voel/smaak.

Ek bevind my darem in goeie geselskap, want selfs Google Translate en Kie struikel soms oor die taalverskilnuanses wat slegs ʼn ervare vertaler kan bemeester. ʼn Ene mnr. Vermaak is in Engels “Sir Entertainment” hernoem, en in die begin dae van Google Translate het “ek kuier in Amsterdam” misterieus “I visited London” geword. Iemand wou “quid pro quo” uit Latyn na Engels vertaal en kry toe as resultaat “what happens in Vegas ...” Onlangs nog is die innemende knaagpokémon, Pikachu, vertaal as “Batman”. Power up, girlfriend!

Ten minste het ek in my universiteitsdae íéts oor Engels by professor Peter Titlestad geleer: “strawberries” word uitgespreek as “strowbries” (met ronde, sagte r’e). Ek lig dus telkens ʼn meewarige wenkbrou as my plaaslike Portugese groenteboer nie verstaan as ek vra vir “strowbries” nie. Ek weet mos beter ...

Beeld logo

 

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 03 September 2016 verskyn.

 

LEES VERDER
profile pic

Pos by die WAT

Maandag 23 Mei 2016 Geplaas deur Sophia Kapp

Neem asseblief kennis van hierdie pos by die WAT vir 'n ervare leksikograaf. Meer inligting in die dokument self.

LEES VERDER
profile pic

'n Taalkundige Perspektief

Dinsdag 17 Mei 2016 Geplaas deur Sophia Kapp

Daar is die afgelope tyd heelwat geskryf oor Afrikaans, die plek van die taal, die funksie van die taal en die toekoms van die taal. Vir ons, wat ons brood en botter daarmee verdien, is die gesprek nie bloot van akademiese of filosofiese belang nie. Elke insnyding, elke aanval daarop, elke poging om hom van sy funksies te stroop, is 'n daadwerklike bedreiging vir ons oorlewing.

Hoewel VivA nie in taalpolitiek as sodanig betrokke is of wil raak nie, is ons as individue nie onbewus van die implikasies van al dié verwikkelinge nie. Dit is dus goed om kennis te neem van kundiges wat wel oor die saak besin, en op 'n nugter en begronde manier daaroor redeneer.

Daarom hierdie skakel na Emeritusprofessor Willem J. Botha se blogblad 'n Taalkundige Perspektief, waar hierdie sake aangeroer word. Daar is 'n skakel heel onder aan die blad (http://vanuitdietaalkunde.blogspot.co.za/2016/04/afrikaansontmagtiging-en-moraliteit.html#comment-form) waar 'n mens kommentaar op die skryfsels kan lewer.

LEES VERDER

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK