profile pic

“Gee die Duiwel [en die digter] wat hom toekom” (Henry IV Part I)

Woensdag 01 Maart 2017 Geplaas deur Sophia Kapp

Vir die meeste mense is die blote naam “Shakespeare” genoeg om hulle hartkloppings te besorg. Daardie uitmergelende somermiddae ná langpouse in ʼn klaskamer wat ruik na sweet en apatie terwyl ʼn desperate onderwyser vergeefs probeer om die ontoeganklike Engels en volksvreemde beelde uit te lê, is waarskynlik onuitwisbaar in ons almal se geheue ingeëts.

ʼn Paar dapperes het dalk met Engels op universiteit aangeploeter, maar selfs daar het The Shakespeare Anthology vir die meeste ʼn geslote boek gebly. Letterlik. As dit nie vir Coles Notes was nie, het goed ʼn driekwart van alle Engelsstudente sweerlik nooit ʼn graadsertifikaat ontvang nie. So hier en daar is daar natuurlik altyd ʼn pliggie wat wou liries raak oor The Bard, maar só ʼn bleeksiel is gou eenkant toe geskuif en was vir ewig sy of haar plek in die koel groepie kwyt.

Die ironie is dat meer as net ʼn paar van Shakespeare se sêgoed vandag ingeburgerde idiome en uitdrukkings in Engels is. Dit maak nou nie saak hóé vrot jou Brits is nie, jy moes al van “good riddance” (Troilus and Cressida), “cold comfort” (The Taming of the Shrew) en “the Devil incarnate” (Titus Andronicus) gehoor het. Selfs al praat jy net van “for goodness’ sake” (Henry VIII) of jy vertel ʼn “knock-knock”-grappie (Macbeth), het jy Shakespeare aangehaal.

En soos dit nou maar met enige onsterflike skryfwerk gebeur, migreer sulke skatte oor tyd- en taalgrense heen, en kan ons vandag ons steeds daaraan verwonder en daarin verlustig. So ongelooflik as wat dit vir jou mag klink, en so onvoorsien as wat dit vir ou meneer William S self sou gewees het, is daar van Shakespeare se sestiende-eeuse uitdrukkings wat ewe gemaklik in die moderne Afrikaanse spreektaal voortleef.

Ondenkbaar? Kyk dan gou hierna:

As jy al ooit by ʼn geselligheid die “ys moes breek” (The Taming of the Shrew), het jy Shakespeare aangehaal. As jy met “ingehoue asem” (The Merchant of Venice) moes staan en toekyk hoe jou gaste jou by die einste geselligheid “uit huis en haard eet” (Henry IV Part II), het jy Shakespeare aangehaal.

As jy moes toegee “die liefde is blind” (The Merchant of Venice) en jy “voor jou geestesoog” (Hamlet) gesien het hoe “jaloesie, die groenoogmonster” (Othello) jou van binne verteer, het jy Shakespeare aangehaal.

As jy ná die tragedie “jou hart op jou mou gedra het” (Othello) en in jou “hart der harte” (Hamlet) geweet het “eind goed, alles goed” (All's Well That Ends Well), het jy Shakespeare aangehaal.

En as jy uiteindelik ʼn geliefde gevind het met ʼn “hart van goud” (Henry V) is dit “hoog tyd” (Comedy of Errors) dat jy erkenning gee aan Shakespeare wat jy so aanhaal.

En al glo jy my steeds nie, en al was Shakespeare “vir jou Grieks” (Julius Ceasar), kan ons bly wees die man is al vier eeue lank dood, anders het hy ons nou almal gedagvaar vir plagiaat!

Ja, Shakespeare is dood. Lank lewe Shakespeare!

VivA-groete

Sophia

LEES VERDER
profile pic

Taalgebruiker of speltoetser: dís die groot verskil

Saterdag 25 Februarie 2017 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Die voornaam van Bobby van Jaarsveld se sanger-suster is ........

  • Carline
  • Carlien
  • Karlien
  • Karline

Dié vraag verskyn onlangs in een van die daaglikse toetse van Beter Afrikaans, ʼn slimfoontoepassing wat jou help om jou taalgebruik te verbeter, spellingvaardighede op te skerp en kennis oor Afrikaans uit te brei.

ʼn Woedende deelnemer reageer: “Dit is belaglik dat ek moet weet hoe om haar naam te spel! Dit is ʼn algemenekennisvraag, nie ʼn taalvraag nie. Ek het geen idee wie die dame is na wie verwys is nie. Daarmee saam is die weergawe van die spelling van die naam waarmee haar ouers haar belas het nie noodwendig die ‘korrekte’ spelling nie.”

Beter Afrikaans se doel is onder andere om te help om “afgeronde” taalgebruikers op te lei. 'n Afgeronde taalgebruiker is ʼn ingeligte taalgebruiker.

Die doyenne van Afrikaanse nuuslesers, Mariëtta Kruger, het my jare gelede ʼn belangrike les geleer: ʼn Nuusleser moet nie net goed kan artikuleer, woorde korrek kan uitspreek en sinne behoorlik kan fraseer nie. ʼn Goeie nuusleser is iemand wat wéét wat in die nuus gebeur, wat ʼn besonder goeie algemene kennis het. Want slegs dan kan jy die nuus met gesaghebbendheid en die nodig patos oordra.

En dié les geld elke taalgebruiker.

Kom ons volg ʼn bietjie die argument van die woedende Beter Afrikaans-gebruiker. As daar van taalgebruikers geen algemene kennis veronderstel mag word nie, hoe kan ons dan verwag dat iemand moet weet dat daar ʼn verskil is tussen die “Nuwe Testament” en ʼn “nuwe testament”? Dit verg tog algemene kennis – of jy ʼn christen is of nie – om te weet dat ons “Nuwe Testament” in Afrikaans in 'n bybelse konteks met hoofletters skryf. Net so verg dit taalkennis én algemene kennis om te weet dat beide “bybelse” en “Bybelse” korrekte skryfwyses is (kyk reël 9.19 in die AWS).

Dieselfde argument geld baie ander eiename. Ek verwag van ʼn afgeronde taalgebruiker om te weet hoe om die skrywer Etienne Leroux (en nie Ettienne le Roux nie) se naam te skryf, of om ten minste te weet wie Oscar Pistorius is (en dat sy naam nie Oskar Pretorius is nie). Of dat ons adjunkstaatspresident se van Ramaphosa (en nie Rammaposa nie) is. Of dat Mpumalanga (en nie Mphumalangha nie) aan die Nasionale Krugerwildtuin grens.

As jy in ʼn e-pos die uitvoerende direkteur van jou maatskappy se van verkeerd skryf, is dit maar oukei? As ʼn nuusleser na ʼn Verenigde Stater (in plaas van Amerikaner) verwys, is dit ook maar aanvaarbaar? Nee, of jy nou ʼn skoolleerder, Facebookskrywer, e-possenier of joernalis is, die korrekte skryfwyse én spelling van eiename is deel van jou vereiste taalkennis.

ʼn Taalgebruiker sonder wêreldkennis is niks anders (of beter) as ʼn speltoetser nie.

As iemand nie weet wie Bobby of Karlien van Jaarsveld is nie, of wie Oscar Pistorius is, of wat die Nuwe Testament is, of watter provinsies waar in ons land is nie, help Beter Afrikaans hulle hopelik om ook hulle algemene kennis uit te brei. Perdalks leer diesulkes ook van Google en Wikipedia. Anders vra ek hulle maar om groete te stuur vir Rip van Winkel.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 25 Februarie 2017 verskyn.

LEES VERDER
profile pic

Internasionale Moedertaaldag

Dinsdag 21 Februarie 2017 Geplaas deur Sophia Kapp

21 Februarie 2017

 

Ek het grootgeword in 'n familie wat Afrikaans se pynlikste ontluikingsjare beleef het. My oupa was een van dié wat op 'n stoel moes staan met donkie-ore aan omdat hy Afrikaans gepraat het in 'n land wat hom wou verengels. 

Hulle het hard gewerk om Afrikaans te bevorder, my grootouers. In Natal, die provinsie wat vandag nog effe trots is op sy bynaam "The Last Outpost". Dit was nie maklik nie. Hulle is daarvoor gehoon, soms selfs verneder. Maar hulle het op hulle beskeie manier gedoen wat hulle kon vir die taal - seker gemaak hulle drie kinders word in Afrikaans onderrig, Afrikaanse boeke gekoop, Afrikaanse films ondersteun, Afrikaans keurig gepraat.

Maar nie my ouma of my oupa was taalimperialiste nie. Hulle kon albei Zoeloe praat, my oupa so vlot dat jy toe-oë nie sou kon agterkom hy is nie 'n moedertaalspreker nie. En hy het dié taal as 'n volwassene aangeleer, uit noodsaak en uit respek vir die mense wat langs hom in Zoeloeland se suikerrietlande panga geswaai het.

Onthou vandag, op hierdie dag, dat jou moedertaal jou trots mag en moet wees, dat jou hart daarvoor mag klop en dat jy hard mag werk om Afrikaans te beskerm en te bevorder. Maar onthou ook dat dié voorreg almal toekom. Ander mense se moedertale is hulle trots. Respekteer dit.

Die manier om jou taal ten beste te dien, is gewoon om hom te gebruik. Om hom te lees en te skryf en seker te maak jou kinders word in hom onderrig. Om Afrikaanse kunstenaars, skrywers en publikasies te ondersteun. En om, wanneer jy self jou taal aanwend, seker te maak jy werk met 'n geslypte beitel. Want dis net dan wat jou woorde en jou werk in die sterre in loop.

Ek kry 'n klein klein beiteltjie,
ek tik hom en hy klink;
toe slyp ek en ek slyp hom
totdat hy klink en blink.

Ek sit 'n klippie op 'n rots:
- mens moet jou vergewis:
'n beitel moet kan klip breek
as hy 'n beitel is  -

ek slaat hom met my beiteltjie
en dié was sterk genoeg:
daar spring die klippie stukkend
so skoon soos langs 'n voeg:

toe, onder my tien vingers bars
die grys rots middeldeur
en langs my voete voel ek
die sagte aarde skeur,

die donker naat loop deur my land
en kloof hom wortel toe -
só moet 'n beitel slaan
wat beitel is, of hoé?

Dan, met twee goue afgronde
val die planeet aan twee
en oor die kranse, kokend,
verdwyn die vlak groen see

en op die dag sien ek die nag
daar anderkant gaan oop
met 'n bars wat van my beitel af
dwarsdeur die sterre loop.

NP van Wyk Louw

LEES VERDER
profile pic

Eens toe daar 'n tweetalige lugruim was

Saterdag 18 Februarie 2017 Geplaas deur Gerhard van Huyssteen

Dis 1986. Iewers in die lug tussen Nigel en Springs bo die Central Flying School Dunnottar kontak ʼn desperate vlieënier van die Suid-Afrikaanse Lugmag die beheertoring:

Dunnotar-naderingsbeheer, dit is Harvard 6437. Ons is reg bo, in aansluiting by ons aanvanklike  nadering. Nademaal ons kekkeldoos onklaar geraak het, kan Johannesburg se beheerde lugruim nie binnegedring word nie. Ons versoek u aansluitingsklaring vir ’n volle landing.

Dis nie ’n grappie nie en allermins versonne.

My vriend Brendon is ʼn vlieënier, en hy vertel van vervloë dae toe ons lugruim tweetalig was. In die 1970-80’s was leerlingvlieëniers van die Suid-Afrikaanse Lugmag verplig om lugvaartterminologie in Engels én Afrikaans te beheers. Al om die ander week is Afrikaans as radiotaal gebruik.

Oor ʼn glas whiskey leer Brendon my ʼn paar Afrikaanse lugvaartterme:

  • rol, gier en hei: Vliegtuie beweeg vry op drie asse. Wanneer jy beweeg op die denkbeeldige as wat van voor tot agter in die vliegtuig strek, rol (roll) jy met behulp van die rolroer (aileron); op die horisontale vlerk-tot-vlerk-as hei (pitch) jy met die hoogteroer (elevator); en op die vertikale as gier (yaw) jy met jou rigtingsroer (rudder). Op die internet is daar oulike animasies wat dié konsepte mooi demonstreer.
  • wannadering, wentel en waas: Die naaste wat ek ooit aan my Heiland was, was op ʼn keer toe ons vir ʼn Taalkommissiesitting moes afvlieg Port Elizabeth toe. ʼn Storm van Ou Testamentiese omvang het oor Die Baai gewoed. Uit die venstertjies kon ons sien dat die hele stad in ʼn verwoedende waas (haze) gehul was. Daar was ʼn kwaai dwarswind (crosswind) wat eers gekrimp (backed) en dan geruim (veered) het. Ons het ʼn paar keer om die lughawe gewentel (orbited) en toe het die vlieënier sy bes probeer … Ná twee wannaderings (missed approaches) en een deurlooplanding (touch-and-go landing) het die liewe kaptein weer die eindnaderingsgebooie (landing checks) laat loop en ons uiteindelik met ʼn suksesvolle volle landing (full-stop landing) terug op moeder aarde op die laaiblad (apron) gehad. Ons arme TK-lede was senuweeorrels wat slegs met onverdunde alkohol en skoon onderklere gekalmeer kon word.
  • Tongknopers: Probeer presisienaderingsbaanaanwyser (precision approach path indicator), sigvlugreëls (visual flight rules) en vliegveldvluginligtingsdiens (aerodrome flight information service) vinnig sê.
  • lusvlug, tolvlug en ry: Ek het eers gedink dat ʼn lusvlug ʼn rit in eerste klas is, maar nee, ʼn lusvlug is ʼn loop, tolvlug is spin, en ry is taxi. Ek wonder nog altyd hoekom ons in Engels moet wag vir taxi clearance (ryklaring) voor ons op die taxiway (rybaan) kan taxi (ry). As ek met ʼn minibus wou reis, het ek duimgery, dankie.
  • En dan is daar die vliegtuigonderdele: Ek het nog altyd gedog knormoer (starter) is een van daardie anekdotiese woorde wat in lysies verskyn om te wys hoe grappig Afrikaans is. Wrintiewaar, hy staan in Brendon se termlys! Die throttle is ʼn gasarm (sinoniem vir prostetiese ledemaat?), en die manifold drain cock (!) is ’n spruitstukaftapkraan. My naasgunsteling is die vaan (of ook die steek) van die lugskroef (pitch of the propeller), en my gunsteling is kekkeldoos (transponder).

As ek eendag groot is, gaan ek ʼn hygroman skryf met die titel “Faan en die kekkeldoos”.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 18 Februarie 2017 verskyn.

LEES VERDER
profile pic

Slegte medisyne

Dinsdag 14 Februarie 2017 Geplaas deur Sophia Kapp

Kry anderdag ʼn navraag van ʼn gebruiker: Hoe spel ʼn mens [...]? Tipiese soort navraag, ek stuur ʼn tipiese soort antwoord. Sy sê dankie, maar dis ʼn dankie met stekels. Want iemand het haar oor die vingers getik oor haar spelling en sy het by my kom bevestiging soek dat sy reg was. En toe was sy nie.

Die reaksie daarop was ook tipies: Ja, maar almal skryf so. En hoekom kan sy nie reg wees nie? Sy skryf dit al jare so en nou is dit ewe skielik verkeerd. Wie maak sulke volksvreemde reëls, en wie het nou eintlik aan dié onheilige kliek in hulle ivoortoring die reg en die mag gegee om die gewone gebruiker ontoereikend te verklaar? Wie se taal is dit in elk geval?

Dis ʼn bitter pil om te sluk, ek weet. Ons moes hom al almal afwurg – daardie een waar jy tot in jou siel toe oortuig is jy is reg en dan uitvind jy is nie. Bitter, man. Gal.

Die feit bly staan, die taalgemeenskap maak self die reëls, die Taalkommissie teken die reëls op en dit word in die Afrikaanse woordelys en spelreëls gepubliseer. Ja, dié bron word voortdurend bygewerk. Ja, die reëls word hersien, aangepas, herskryf, verfyn, uitgebrei. Hierdie jaar verskyn ʼn eeufeesuitgawe, waarin die reëls vir leestekengebruik in Afrikaans en reëls vir trappe van vergelyking vir die eerste keer vervat word. ʼn Klomp mense wat gewoond is daaraan om spasies tussen woorde en vraagtekens te sit, gaan kwaad wees. Mense wat nie spasies tussen woorde en ellipsstippels sit nie, gaan net so kwaad wees. Mense wat “onmiddellik” met een d of een l skryf, gaan steeds kwaad wees, want ons spel dit steeds (net) met twee d’s en twee l’e.

Ek wonder hoekom maak dit ʼn mens so kwaad as jy uitvind jy maak ʼn taalfout. Kan jy jou voorstel dat ʼn mens in enige ander vakgebied vir ʼn vakkundige sal sê “ja, maar almal doen dit so”? As die ganse graadeenklas skryf 2+2=5, is dit skielik korrek? Nee. As jy altyd gedink het die aarde is ʼn plat klip op ʼn skilpad se rug en jy vind op ʼn dag uit dis ʼn skewe eier wat iewers in die middel van ʼn kosmos om sy eie as tol, gaan jy met ʼn astrofisikus daaroor stry? Nee wat. Jy sal dalk jou wenkbroue lig en jou oë rol, maar dit gaan jou emosioneel min kos om sulke inligting te verwerk.

Taal is anders. Baie mense praat daarvan as volksbesit. Maar taal is meer as dit, dis wat van jou mens maak. Dis hoe jy met die wêreld skakel en dis hoe jy die wêreld toelaat om met jou te skakel. Jou taalgebruik is so uniek soos jou gelaatstrekke en so deel van jou soos die moesies op jou lyf. Om uit te vind daardie moesies is “foute”, is soos foelie tussen jou tande. Dis dan wat jy vir die hele ou hoogdrawende gespuis wil sê: vlieg in julle dingese in met julle AWS en al. (En dan moet uitvind die meervoud van “dinges” het twee s’e en die v in “vlieg” moet ʼn hoofletter wees.)

My vraag aan sulke beswaardes bly altyd: Hoe reageer jy op soortgelyke foute in Engels? Is jy tevrede as mense there/their/they’re verkeerd gebruik? Gaan jy ʼn T-hemp koop en dra waarop daar staan “You is my best friend”? Gaan jy tevrede wees as jy ʼn Engelse teks lees wat klink soos ʼn oorklanking uit Afrikaans of Frans of Spaans of Mandaryns? Nee. Nou hoekom is jy dan bereid, en selfs gretig, om Afrikaans so te verslons?

Soepel taalgebruik is nie ʼn skande nie. Dis ook nie ʼn teken van naziisme of beheervraatsigheid of analiteit nie. Dis gewoon ʼn teken van kennis en bewustheid en noukeurigheid. Dis ʼn teken van respek teenoor ʼn kode en ʼn vakgebied waaraan baie kundiges baie lank voor jou al baie hard gewerk het.

ʼn Ingenieur of ʼn argitek of ʼn rekenmeester of ʼn onderwyser of ʼn teoloog wat ure lank sit en besin oor sy of haar werk is nie ʼn nazi nie. ʼn Taalmens wat dieselfde doen ook nie. En ʼn skrywer wat taal kan inspan soos ʼn swaard of ʼn skalpel, soos ʼn troos of ʼn seëning, soos ʼn begenadiging of ʼn amen, het nie daardie vaardigheid verwerf omdat hy of sy tevrede was met spelfoute en verkeerde meervoude en slordige styl en “ja, maar almal skryf so” nie.

Sluk maar die bitter pil, dis goed vir jou.

VivA-groete

Sophia

LEES VERDER