Voorbeelde mag dalk trek, maar, ai, woorde wek darem al te lekker. En as sulke woorde kreatief en nuut en onopgetekend is, des te meer. Toonomkrulplesier.

Al gehoor van Varsgebek? Dit is die inisiatief waar die HAT, Taalkommissie, VivA en WAT (met die ondersteuning van Afrikaans.com, ATKV, Atterbury Trust, CTexT, kykNET, Netwerk24 en RSG) woorde idiome en ander sêgoed wat nog nie in woordeboeke opgeteken is nie, insamel.

Sedert Junie het ons byna 1 300 inskrywings van oor die hele land ontvang; dit is ongeveer sewe nuwe Afrikaanse woorde en uitdrukkings per dag! ʼn Paneel van kundiges het die herkuliese taak gehad om uit al dié inskrywings slegs 25 finaliste vir ons jaareindkompetisie te kies. En jy kan nou stem vir jou gunsteling-Varsgebek 2016-inskrywings.

Pryse ter waarde van meer as R20 000 is op die spel – ook vir jou as stemgeregtigde.

Algemene woorde:

• windbrood s.nw. [windbrode] goedkoop brood met min voedingswaarde: Daardie windbrood het niks beteken nie, ek is al weer honger.
• kermkoop ww. [gekermkoop] aan iemand (veral 'n kind) se geneul toegee en (teësinnig) iets koop: Al wat jy met jou kroos in gelid in die winkel kan doen, is kermkoop.
• iemand se loopwêreld die omgewing waar iemand grootgeword het: Graaff-Reinet is my loopwêreld.
• kortsokkie s.nw. [kortsokkies] ook bywoord. 'n groentjie; onervare persoon: Sy is nog maar 'n kortsokkie in die kantoor. | Jy kan nie nou al wil baasspeel nie, jy is nog te kortsokkie hier.
• inpraat [praat in, het ingepraat] iemand in die rede val: Ek was nog my storie aan 't vertelle, toe praat sy sommer hier van die kant af in!
• kriekspring ww. [het gekriekspring] (kort-kort) jou storie verander; kort-kort 'n ander deuntjie sing: Hy't nou al soveel keer gekriekspring; jy weet nie meer of hy vir of teen die voorstel is nie.
• beeskomhaler s.nw. [beeskomhalers] (Barkly-Oos) ysreën wat beeste laat verkluim: Laasnag se beeskomhaler het weer deur merg en been gesny.

Tegniese woorde/vakterme:

• ontwenteling s.nw. [ontwentelinge of ontwentelings] [Engels: de-orbiting] prosedure om 'n satelliet in 'n ander wentelbaan te plaas, of uit sy wentelbaan te haal sodat dit na die aarde kan terugkeer
• fopnuus s.nw. [geen mv.] [Engels: fake news]
  1. vals nuus, dikwels versprei vir propagandadoeleindes: Ontleders beweer fopnuus het 'n beduidende rol in die presidentskandidaat se oorwinning gespeel.
  2. versinde nuus wat die werklikheid parodieer; nuussatire
• botnet s.nw. [botnette] 'n netwerk rekenaars wat aan die internet gekoppel is en soortgelyke rekenaars beheer: Botnette versprei dikwels gemorspos of plapos, of word gebruik om kuberaanvalle te loods. [Versmelting van robot en netwerk]
• volgerfiksie s.nw. [geen mv.] [Engels: fan fiction] fiksie oor 'n karakter of milieu in 'n populêre roman/TV-reeks/ens. geskryf deur aanhangers van die oorspronklike werk.

Spreuke/spreekwoorde/gesegdes:

• jy kan jou nie ryk koop nie [Engels: keeping up with the Joneses] 'n mens kan geld uitgee, maar dit beteken nie jy is ryk nie; jy kom nie in tel deur geld te verkwis nie
• elke moer wil 'n ertappel wees almal wil die beste, mooiste, slimste of rykste wees
• te klein vir 'n tafeldoek en te groot vir 'n servet ('n jong seun of meisie) te oud om met die kleintjies maats te wees en te jonk vir die grootmense se geselskap
• afval wat vleis word en dink dis die rugstring gesê van 'n arm persoon wat ryk trou en hom/haar dan belangrik voordoen
• elke donkiemerrie dink haar vul is 'n resiesperd elke ma dink haar kind is die mooiste/slimste/beste

Idiome:

• nie ligte musiek wees nie nie maklik om uit te voer of af te handel nie: Hierdie som is nie ligte musiek nie, hoor!
• nie sag kook nie (Namakwaland) moeilik of ongenaakbaar wees; nie maklik verander nie: Die dominee het ook al met oom Jan gaan praat, maar hy's mos nou nie iemand wat sag kook nie.
• net van voormiddag tot namiddag hou (artikel, verhouding) net 'n kort rukkie/tydjie hou: Die stofsuier het ook net van voormiddag tot namiddag gehou, toe breek die pyp af!
• jou kuite styf trek jou (opsigtelik) vererg: Moenie jou kuite vir my kom styf trek nie, mannetjie!
• 'n satelliet sonder sein wees hoor, maar nie luister nie: Die mannetjie by ontvangs het ons aangekyk soos 'n satelliet sonder sein.
• hoog neergesit wees (Bo-Kaap) ver in die lewe gekom het; geleerd wees of 'n hoë pos beklee: Die kind het hier langs ons grootgeword, en vandag is hy hoog neergesit.
• 'n kooltjie vuur kom haal 'n blitsbesoek aflê: Ek wou hê hulle moes langer kuier, maar hulle het nou regtig net 'n kooltjie vuur kom haal.
• klein klippies rondskop jou met onbenullighede ophou: Julle moet belangrike besluite neem oor wat julle ná skool wil doen, en hier sit julle en skop klein klippies rond.

Om jou stem uit te bring en die kans te maak om groot pryse los te slaan, gaan na http://varsgebek.org en stem voor die stembus op 13 Desember om 17:00 sluit.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 10 Desember 2016 verskyn.

My ma is 72 jaar oud en ten volle rekenaar-, slimfoon- en tabletgeletterd. Die goedvrou het menig skooltaak van haar kleinkinders met behulp van Wikipedia en Google afgeknutsel, is op die Facebook, en whatsapp gereeld foto’s van haar vroualleen reise deur Suid-Afrika.

Maar sy het helaas ʼn paar goed nog nie onder die knie nie. As ek so na my vriende luister, is dit dieselfde goed waarmee hulle ouer, internettende garde ook worstel.

Een daarvan is emotikons en emoji’s. My ma whatsapp tipies iets soos:

Veilig ry, my kind‼!!‼ 

Gemiddeld sewe minute later en ek kan steeds nie ontsyfer wat sy bedoel nie. Moet ek aandag skenk aan die fauna en flora op die pad tussen Pretoria en Potchefstroom, lekker na musiek luister en nie swaarde kruis met ander padgebruikers nie? Of is dit alles koosnaampies? Apie, Blommie, G(-sleutel), Gerhard? (My naam beteken oorspronklik “sterk spies”.)

Les 1: Emotikons is uit, emoji’s is in. Die verskil is teoreties, maar in beginsel is emotikons teksgebaseerd – soos :( of B) – terwyl emoji’s prentjies is – soos  of . Soms is ʼn mens gelukkig dat jou programmatuur outomaties emotikons in emoji’s verander, maar nie altyd nie. As jy emotikons móét gebruik (vir SMS, maar dis 2016, mense, ons SMS nie meer nie), dan word die koppeltekenneus weggelaat. Dus :) en nie :-) nie.

Les 2: Emoji’s is soos kerrie as ʼn mens kos maak. (1) Gebruik net genoeg om die kos te geur, sonder om dit te oordonder. (2) Gebruik kerrie altyd komplementerend saam met knoffel, kardemom of komyn. (3) Kerrie is (enigsins) vreemd in hertzoggies of melktert, maar kan ʼn bierbroodjie of muffin verrassend opvrolik. Duidelik so? (Ek laat maar vir eers die gebruik van kaomoji’s en Facebookplakkers uit ons kuberkombuis – dis vir die Groot Kokkedore.)

Les 3: Leer wat emoji’s beteken. Byvoorbeeld:

 beteken nie “Ek huil/treur/ween” nie, maar wel “Ek bekwyl my van moegheid”. (Regtig, soek dit maar op!)

beteken nie “Kom ons bid saam” nie, maar eerder “Baie dankie” (of “Namaste”, soos wat elke derde hipster mos deesdae sê).

beteken nie “Sit, ek maak tee” nie, maar wel oorspronklik “Hoe kan ek jou help?”

Vra maar vir jou naaste NG-predikant – hy sal dit verduidelik. Of dalk juis nie …

beteken nie “Ek is smoorkwaad nie”, maar oorspronklik in die Japannees “Ek is triomfantlik!”

… “Almal sing saam, Y. M. C. …” Nee, nee, dit beteken onderskeidelik “Dis taboe”, “oukei” en “Ek wil iets sê.”

“Pravin Gordhan word al wéér deur die Valke ondersoek”

 Niemand weet eintlik wat dit beteken nie, maar ons vermoed dit is ʼn emoji wat in hokkiekringe gebruik word.

Les 4: Leestekens, veral die slotpunt, is soooo 2014. Plaas liefs ʼn emoji elke nou en dan aan die einde van ʼn sin om jou gevoel uit te druk. Dus, skryf liewers:

Ek was in ʼn ongeluk 

in plaas van:

Ek was in ʼn ongeluk‼!

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 03 Desember 2016 verskyn.

Kontrapunt: Kontrastiewe en komparatiewe perspektiewe op die Afrikaanse en Nederlandse taal- en literatuurstudie

Kongresdatum: 28 Junie tot 1 Julie 2017

Plek:      Stonehenge in Africa - Parys, Vrystaat

Chiaroscuro in die skilderkuns behels die onthullende spel van lig en skadu. Die een kan nie sonder die ander bestaan nie. Deur die kontras van 'n ligte figuur teen 'n donker agtergrond, en omgekeerd, word daardie figuur op ’n openbarende manier afgeteken. In hierdie beeld lê die kern van die kongrestema opgesluit, naamlik kontrapuntale samehang in en om die Neerlandistiek. Die gesprek is daarop gerig om binne die konteks van die komparatisme die kontraste sterker te belig, maar dus steeds met aandag aan ooreenkomste en  gemene delers.

U word hartlik uitgenooi om referaatvoorstelle van ongeveer 250 woorde teen 31 Januarie 2017 voor te lê deur dit in te dien op die kongreswebblad. U word ook uitgenooi om onderwerpe voor te stel vir spesiale tematiese sessies of paneelbesprekings.

Voorgestelde velde en subtemas: Vergelykende taal- en letterkunde; Kontrastiewe taalkunde; Sosiolinguistiek; Historiese taalkunde; Literêre geskiedskrywing; Postkoloniale studies; (De)kolonialisering; Digitisering en digitalisering; Digitale humaniora.

Spesiale nommers van Tydskrif vir Geesteswetenskappe en Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans word aan die kongres gekoppel. Die bedoeling is dat 'n gevorderde weergawe van 'n artikel by die kongres as referaat aangebied word. Deelnemers kan besluit by watter een van die bogenoemde tydskrifte die artikel voorgelê word.

Organiseerders:    Phil van Schalkwyk, Adri Breed en Janien Linde

Meer inligting is beskikbaar by http://savn2017.wixsite.com/savn-kongres-2017

Die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is besig om te werk aan die finale manuskrip van 'n nuwe uitgawe van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS). Dié uitgawe sal in 2017 verskyn.

'n Handige bylaag wat in die nuwe AWS gaan verskyn, handel oor riglyne vir die gebruik van die SI-stelsel. Die tabel hier onder sal deel wees van die bylaag. Dit verduidelik sistematies die verskil tussen die lang skaal (wat in Suid-Afrika en Afrikaans gebruik word) en die kort skaal (wat onder andere in die VSA gebruik word).

“Ek weet ons gebruik miljoen en biljoen anders as in Engels, maar ek kan nooit onthou hoe nie. Hoe werk dit?” Dié vraag duik in taalkringe op met bykans dieselfde reëlmaat as versoeke in die parlement dat Zuma moet bedank.

Die woord “miljoen” se paadjie is ʼn interessante ene.

Die slim Indiërs het al voor die derde eeu getalname gehad vir getalle ver bo 1 000 000 000. Maar siestog, die Grieke kon net tot 10 000 tel en die Romeine tot 100 000. In Latyn sou 1 000 000 iets wees soos deciec centena milia, oftewel letterlik “tien honderd duisend.” Vir die volkse Italianers was dit te veel van ʼn mondvol en hulle het aan mille (“duisend”) die versterkende agtervoegsel -one gaan vasplak: milleone (deesdae milione) beteken dus letterlik “baie duisend”.

Aan die einde van die agtiende eeu reken die Franse toe dat hulle verder wil tel as ʼn miljoen, en vervang toe die -one met hulle eie versterkende agtervoegsel -ard wat letterlik “hard” beteken. ʼn Miljard is dus as ‘t ware ʼn “harde baie duisend”!

As ons weet dat “miljoen” gevolg word deur “miljard”, dan word die sommetjies makliker.

Die voorvoegsel bi- beteken “twee” (soos in “biseksueel”), tri- beteken “drie” (soos in “trilogie”) en kwadri- beteken “vier” (soos in “kwadmotorfiets”). Nou is dit supermaklik en logies:

1. miljoen = 1 000 000 (ses nulle = 10⁶)

    miljard = 1 000 000 000 (drie ekstra nulle = 10⁹)

2. biljoen = 1 000 000 000 000 (10¹²)

    biljard = 1 000 000 000 000 000 (10¹⁵)

3. triljoen = 1 000 000 000 000 000 000 (10¹⁸)

    triljard = 1 000 000 000 000 000 000 000 (10²¹)

4. kwadriljoen = 1 000 000 000 000 000 000 000 000 (10²⁴)

    kwadriljard = 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 (10²⁷)

As jy eers een keer hierdie benamingstelsel snap, is die kind se naam Wit Willem.

In Suid-Afrika word hierdie lang skaal deur wetgewing (Wet 18 van 2006) voorgeskryf. Daar was onlangs ʼn ondersoek of dit verander moet word, maar die vakkundiges en outoriteite se aanbeveling was dat dié stelsel in Suid-Afrika behoue moet bly.

Binne die Media24-stal blyk daar verdeeldheid te wees. In die afgelope week verskyn ʼn brief in Beeld wat melding maak van “staatskuld van R2,2 triljoen”, verwysende na “R2,2 trillion” in Engels. Dit moes dus eintlik R2,2 biljoen in Afrikaans gewees het. Dieselfde brief word in Volksblad gepubliseer, maar gebruik nou “R2 200 miljard”; tegnies korrek, maar wel omslagtig en verwarrend.

Huisgenoot het egter besluit húlle lesers is te dom om hierdie (eenvoudige) stelsel te verstaan: Met ingang 7 April deser volg hulle die Amerikaanse stelsel van miljoen, biljoen, triljoen – sonder miljard, biljard en triljard. Ons dommes moet dus nou dubbeld somme doen: As ek enige ander (Media24-) Afrikaanse publikasie lees, weet ek dat “biljoen” = 10¹², maar, wee my, as ek Huisgenoot lees is “biljoen” = 10⁹.

Dalk moet Media24 vir Zuma vra om uitsluitsel oor die saak te gee …

Hierdie rubriek het oorspronklik in Beeld van 26 November 2016 verskyn.